Analyse

Gratis tampons zijn in het VK vooral een teken van falend armoedebeleid

Menstruatie-armoede Schotland zorgt er, als eerste land ter wereld, voor dat maandverband en tampons gratis worden verstrekt aan armere delen van de bevolking. Deze gevierde doorbraak laat vooral zien hoe de Britse verzorgingsstaat in bredere zin faalt.

Een demonstratie tegen mentruatie-armoede, vorig jaar in het centrum van Londen.
Een demonstratie tegen mentruatie-armoede, vorig jaar in het centrum van Londen. Will Oliver / EPA

Je treft het geregeld aan in de toiletten van Britse koffietentjes: een plankje met maandverband en tampons. Er staat dan een bordje naast: for women in need. Soms staat er een spaarpot naast, zodat mensen die het zich wel kunnen permitteren een donatie kunnen achterlaten. „Tienermeisjes weten dat wij dit aanbieden en ik zie ze bij ons stilletjes naar binnen sluipen en de trap afdalen naar de wc”, zei de eigenaar van lunchroom in een arm deel van Morecambe, een kustplaats in het graafschap Lancashire, vorig jaar tegen NRC. „Soms heb je geen idee wat er bij gezinnen thuis zich achter de voordeur afspeelt.”

Lees ook: Britse kiezer wil wat liefde en aandacht van de politiek

De plankjes zijn een voorbeeld van een beproefd Brits middel om te verdoezelen dat de verzorgingsstaat tanende is: liefdadigheid en kleinschalige initiatieven. Het Schotse parlement wil, als eerste land ter wereld, daar verandering in brengen. Zonder tegenstem werd de wet aangenomen.

Gemeenten zijn verplicht maandverband en tampons gratis beschikbaar te maken „voor iedereen die dat nodig heeft”. Waarschijnlijk komt er een systeem zodat huisartsposten, apotheken en onderwijsinstellingen de producten gratis verstrekken. Binnen twee jaar moet het stelsel operationeel zijn.

Politiek taboe

Intiatiefnemer van de wet is de Schotse Labour-politicus Monica Lennon. „About bloody time”, reageerde Lennon op Twitter. „Dit is een trotse dag voor Schotland en een signaal voor de hele wereld dat gratis en universele toegang tot menstruatie-producten bereikt kan worden”, schreef ze erbij.

In augustus 2017 pende Lennon een begeleidend rapport bij haar toen prille wetsvoorstel. Ze schreef dat er sprake was van een bizarre situatie. Lennon rekende uit dat er jaarlijkse 1,3 miljoen Schotse vrouwen en meisjes gemiddeld 13,6 keer per jaar 5 dagen ongesteld zijn. Daarmee kwam Lennon uit op „een jaarlijks totaal van 89 miljoen menstruatiedagen in Schotland”.

En hoe vaak kwam het woord tampon voor in de parlementaire archieven? Eén keer in de zeventien jaar dat het Schotse parlement bestaat, schrijft Lennon. Tijdens een debat over zwerfafval op stranden. Het enige dat wettelijke geregeld was, was de verstrekking van maandverband en tampons aan gevangenen, constateerde Lennon. „Zonder twijfel blijft de stilte en het stigma rond menstruatie en vrouwenlichamen een significante culturele barrière om met succes problemen op te lossen voor mensen die geen toegang hebben tot deze essentiële producten”, aldus de Labour-politicus.

Lees ook: Je cyclus bepaalt niet wie je bent en hoe je je gedraagt. Dat moet je toch echt zelf doen

Los van het taboe, is er niet veel cijfermateriaal waaruit duidelijk wordt hoe groot het probleem nu werkelijk is. Uit een opiniepeiling die ngo Plan liet uitvoeren in 2017 onder duizend Britse vrouwen tussen de 14 en 21 bleek dat een op de tien geen geld had voor menstruatie-producten. Een op de zeven had moeite daarvoor genoeg geld te regelen. Een op de vijf had „minder geschikte sanitaire middelen” gebruikt.

De discussie woedt over wat deze statistieken betekenen. Volgens initiatiefnemer Lennon is het bewijs dat „de keuze tussen voedsel en andere cruciale levensmiddelen een kwellende werkelijkheid” is.

Conservatieve commentatoren wijzen erop de problematiek beperkt is. Ja, hulp en steun voor vrouwen die geen maandverband kunnen betalen is gerechtvaardigd, maar de kwestie is geen gerechtvaardigd feministisch doel, schreef columnist Martha Gill in de Daily Telegraph, na verschijning van het onderzoek van Plan. „Wellicht is de obsessie met de ’tijd van de maand’ van vrouwen ontwikkeld omdat feminisme weinig meer voorstelt als gevolg van verbeteringen in het Westen”, aldus Gill. „Feministen spenderen onevenredig veel tijd aan triviale onderwerpen. Volksvertegenwoordigers bedienen hen om meer vrouwelijke kiezers te bereiken.”

Lees ook: Menstrueren? Apart eten, apart slapen en uit de keuken blijven

Gill betoogde in haar column dat de werkelijke slag gevoerd moet worden in het buitenland. „In delen van India mogen ongestelde vrouwen en kinderen niet in het openbaar verschijnen of zelfs in hun eigen huis wonen.”

Schrappen ‘tampontaks’

De Britse regering stelde in 2019, in de nadagen van het premierschap van Theresa May, een taskforce in om onderzoek te doen naar armoede en menstruatie. Er lijkt weinig politiek animo in Westminster om de Schotten met hun nieuwe wet te volgen. Wel kondigde minister Rishi Sunak in maart dit jaar aan dat de btw-heffing van 5 procent op maandverband en tampons vervalt. Volgens berekeningen besparen vrouwen daarmee per persoon veertig pond in hun leven.

De Schotse politiek erkent dat dit in de kern een armoedeprobleem is. De nieuwe wet dient om de symptomen te verlichten. Begin jaren negentig leefde 39 procent van de Schotse bevolking, na aftrek van woonkosten, in absolute armoede, volgens cijfers van het Schotse statistisch bureau. Dat daalde tot zeventien procent rond 2008, het jaar van de grote financiële crisis. Wat de Schotse politiek ook besloot en deed, dat percentage is in het afgelopen decennium niet verder gezakt. De onderliggende oorzaak van period poverty oplossen blijkt dus een hardnekkig probleem.