Recensie

Recensie Film

‘Goodfellas’: jongens die niet zo gezellig zijn als ze lijken

Re-release ‘Goodfellas’ Dertig jaar geleden kwam Scorseses gangsterfilm ‘Goodfellas’ in de zalen. Nu is er een re-release. Wat maakte de film zo vernieuwend?

Robert De Niro (midden) als Jimmy ‘The Gent’ Conway in ‘Goodfellas’.
Robert De Niro (midden) als Jimmy ‘The Gent’ Conway in ‘Goodfellas’. Foto Warner Bros

Dertig jaar na de uitbreng van maffiafilm Goodfellas is het onmogelijk om iemand anders dan Ray Liotta in de hoofdrol te zien, zo vergroeid zijn acteur en rol. Het had ook anders kunnen lopen, want een van de bazen van filmstudio Warner Bros. stond erop dat Tom Cruise Henry Hill zou spelen, met Madonna als zijn loyale vrouw Karen.

Het is een van de weetjes uit het boek Made Men: The Story of Goodfellas van filmcriticus Glenn Kenny. Zijn uitputtende studie verschijnt – niet geheel toevallig natuurlijk – op het moment dat de dertigste verjaardag van Scorseses moderne klassieker in de bioscopen wordt gevierd met een nieuwe kopie (gerestaureerd en uitgebracht in 4K).

Terugblikkend is het eenvoudig te zien hoe invloedrijk de maffiafilm is: zonder Goodfellas geen The Sopranos, de gelauwerde tv-serie over capo Tony Soprano (James Gandolfini) en zijn (maffia)familie. Maar ook een film als Donnie Brasco (1997), met Johnny Depp die in de laagste regionen van de maffia infiltreert, is schatplichtig aan Goodfellas. Want dat was het vernieuwende van Scorseses kijk op de maffia: waar The Godfather (1972) gaat over een hooggeplaatste maffiabaas, Don Corleone, daar concentreert Goodfellas zich op het voetvolk dat zich uitslooft voor een maffiabaas in Brooklyn.

Achteloos moorden

Naast Henry Hill bestaan deze voetsoldaten verder uit Jimmy ‘The Gent’ Conway (Robert De Niro) en de heetgebakerde Tommy DeVito (Joe Pesci). Goodfellas volgt Hill en de anderen tussen 1955 en 1980. Ze verdienen geld voor hun baas Paul ‘Paulie’ Cicero door allerlei grote en kleine overvallen. Tussendoor zien we het trio (en vele anderen) zich in nachtclubs verpozen, poker spelen, overspel plegen, lekker eten en – niet onbelangrijk – achteloos en lachend moorden.

Goodfellas opent met zo’n moord, een vooruitblik op een latere scène. Hierin blijkt het slachtoffer dat zij in hun kofferbak vervoeren om te gaan begraven nog niet dood, waarna Tommy zijn mes pakt en wild op hem insteekt en Jimmy vervolgens zijn pistool leeg schiet. Het is een schokkende scène die Scorsese niet voor niets helemaal aan het begin plaatst. Zo fungeert hij als constante reminder dat deze toffe jongens helemaal niet zo gezellig zijn als zij lijken. De manier waarop Scorsese Henry Hill in beeld zet in deze scène is illustratief voor zijn rol. Hij staat enigszins afzijdig van de andere twee en kijkt toe, zelf doodt hij niemand in de film – wel slaat hij zijn vrouw Karen (Lorraine Bracco, die later de psychiater in The Sopranos zou spelen).

De observant

Hill is de observant, de man die alles vanaf een afstandje bekijkt en opslaat. Kennis die hem later van pas komt als hij iedereen verraadt om maar aan zijn straf te ontkomen. Karen, Henry en hun twee kinderen eindigen in een getuigenbeschermingsprogramma. Het is Hills tragiek: hij wil niets liever dan erbij horen – de eerste zin van zijn laconieke voice-over luidt „As far back as I can remember, I always wanted to be a gangster” – maar eindigt ergens in een anonieme buitenwijk: „I get to live the rest of my life like a schnook.”

Hill is en blijft de buitenstaander. Dat komt ook door zijn deels Ierse bloed waardoor hij, net als Jimmy Conway, nooit een ‘made man’ kan worden, onderdeel van het Italiaanse broederschap van de maffia. Die initiatie is voorbehouden aan Italianen met puur bloed. Het weerhoudt ze er niet van op hun beurt naar beneden te schoppen en te schelden op joden en zwarten.

Scorsese verleidt de toeschouwer door de ogen van Henry Hill te kijken naar wat hij allemaal meemaakt. Net zoals Hill als jongetje al wordt verleid door de glimmende schoenen, maatpakken en dure auto’s van de maffiosi uit zijn straat. Die levensstijl wil hij ook, met pakken geld in de aanslag om iedereen heel terloops een fooi in de borstzak of hand te drukken. Met een flitsende stijl trekt Scorsese de kijker Hills wervelende leven in: snelle montage, bevroren beelden (‘freeze frames’) en vloeiende camerabewegingen. Het ononderbroken steadicamshot dat Hill en Karen volgt als zij door de achterdeur de Copacabanaclub betreden is fameus. Het is soms een beetje spierballenvertoon maar dat past wel bij een film over lichtgeraakte mannen die om niets in woede uitbarsten en dan iemand in koelen bloede vermoorden.

De recensie van ‘Goodfellas’ in 1990: Alle gangsters willen maar één ding De recensie in 2020: De stereotypen storen nu in ‘Goodfellas’

Geen moraal

Met die verleiding van de toeschouwer zit het dus wel snor. Dat Scorsese geen expliciet moreel oordeel velt over zijn helden ligt wat complexer. Het doet denken aan de discussie die in 2014 oplaaide naar aanleiding van Scorseses The Wolf of Wall Street, over beurshandelaar en oplichter Jordan Belfort. Ook daar stond de stijl in dienst van verleiding, met verlekkerd in beeld gebrachte decadente feestjes, woeste bacchanalen en drugsroes. Was dat geen verheerlijking van een intens materialistische levensstijl in plaats van een morele afwijzing? En geldt dat ook niet voor Goodfellas? Is dat ook niet te veel een verheerlijking van irrationeel en amoreel gangstergeweld en vulgaire hebzucht?

In de mannenwereld van Goodfellas is weinig plaats voor vrouwen, het zijn jaloerse, kijvende echtgenotes, altijd beschikbare minnaressen of liefhebbende moeders die ’s nachts lekker eten op tafel zetten. Ook in werkelijkheid werden vrouwen terzijde geschoven, blijkt uit Kenny’s boek Made Men. Zo kreeg Barbara De Fina, Scorseses ex-vrouw, geen credit als producent terwijl ze dat wel was. Scorsese wil er niet over praten en de man die nu als producent te boek staat, Irwin Winkler, wuift het weg. Kenny laat het er maar bij, loyaal als hij is aan de mannen tegen wie hij Henry Hill-achtig opkijkt. Tekenend is een rammelend en rommelig bewonderend interview met Scorsese dat hij integraal afdrukt als epiloog.