Opinie

De rechtsstaat heeft onderhoud nodig

Verkiezingen Volgens hoogleraar Christina Eckes verzwakt het VVD-program de rechtsstaat. Integendeel, betogen en , maar rechters zijn niet boven kritiek verheven.
Het gebouw van de Hoge Raad in Den Haag.
Het gebouw van de Hoge Raad in Den Haag. Foto BRANKO DE LANG / ANP

Sommige politieke partijen plegen trumpiaanse aanvallen op de leden van de rechterlijke macht. Volgens bijvoorbeeld de PVV en FVD zouden rechters één grote samenzwering van D66 zijn. Daarom zouden ze ontslagen moeten kunnen worden als ze te veel ‘D66-beleid’ uitvoeren. Dat zijn gevaarlijke voorstellen die de rechtsstaat bedreigen. In Polen zijn dit soort voorstellen werkelijkheid geworden en dreigen rechters speelbal te worden van de politiek. Christina Eckes, hoogleraar Europees recht aan de UvA, noemde het verkiezingsprogramma van de VVD in NRC een „gevaarlijke stap” die de rechtsstaat „verzwakt” (Verkiezingsprogram VVD verzwakt de Nederlandse rechtsstaat, 11/11). Daarmee duwt zij onze partij in het kamp van Trump, de PVV en FVD. Dat is onterecht.

Lees ook: Help, de rechter grijpt de macht

Handen thuis

We zijn het juist met Eckes eens dat de politiek zijn handen thuis moet houden als het gaat om het gezag en de aanstelling van individuele rechters.

Dat wil niet zeggen dat politici zichzelf de mond moeten snoeren als zij kritiek hebben op rechterlijk uitspraken. De misvatting van Eckes is dat zij kritiek op rechterlijke uitspraken gelijk stelt aan het verzwakken van de rechtsstaat.

Net als twee langgehuwden elkaar soms een spiegel voorhouden, moeten ook de wetgevende en de rechtsprekende macht dat soms kunnen doen. Ook de Raad van State schrijft in zijn jaarverslag dat kritische reflectie op rechterlijke uitspraken mag en onderdeel is van de ‘vitale’ rechtsstaat. Op drie punten gaan we graag nader in.

Net zoals langgehuwden elkaar soms een spiegel moeten voorhouden, moeten ook de wetgevende en de rechtsprekende macht dat doen

Ten eerste heeft Eckes gelijk als zij zegt dat politici die het niet eens zijn met de rechterlijke interpretatie van een wet, die wet dan maar moeten aanpassen. Dat is inderdaad de koninklijke weg, maar die weg is nogal slecht begaanbaar als het om direct werkend verdragenrecht gaat.

Voormalig president van de Hoge Raad Geert Corstens schreef in zijn recente boek De Rechter grijpt de macht. En andere misvattingen over de democratische rechtsstaat: „Omdat aanpassing van een verdrag veel moeilijker is dan aanpassing van de wet, moet de rechter bij de interpretatie van een verdrag nog behoedzamer en terughoudender te werk gaan. Anders kan het machtsevenwicht gemakkelijk verstoord raken.”

Het Urgenda-arrest illustreert dit. Daarin droeg de Hoge Raad op basis van het ‘recht op leven’ uit het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) pardoes de overheid op om extra maatregelen te treffen tegen de uitstoot van CO2.

Los van het grote belang van die reductie is de vraag of de landen die na de Tweede Wereldoorlog het EVRM goedkeurden met het ‘recht op leven’ doelden op internationale niet-bindende afspraken over het klimaat.

Na de Urgenda-uitspraak jubelde de president van het Europees Hof dat Urgenda een goed voorbeeld is van rechters die „problemen van onze tijd oplossen”.

De vraag is evenwel in hoeverre het Europees Hof voor de Rechten van de Mens daarvoor bedoeld is. Daarom wil de VVD dat de staten die het EVRM zeventig jaar terug hebben ondertekend de optie krijgen om gezamenlijk de interpretatiemarge van verdragsbepalingen bij te stellen.

Algemeen belang

Ten tweede stelt Eckes dat de VVD van de algemeen-belang-acties af wil. Dat klopt niet. De KLM-stewardess die vindt dat de coronasteun aan haar bedrijf moet doorgaan en niet in strijd is met het recht op leven, moet bij de rechter kunnen aangeven dat Greenpeace niet namens haar procedeert.

Zo’n recht van opt-out is hier niet mogelijk, in Amerika wel. De VVD wil Nederlanders bij collectieve acties een opt-out geven, zodat de rechter dit kan meewegen.

De VVD wil dus het wettelijk automatisme doorbreken dat een rechter in civiele rechtszaken maar voor waar moet aannemen dat iedere stichting die zegt namens ‘ons allen’ te procederen, dat ook doet.

Dit is een versterking van de rol van de rechter die Eckes juist zou moeten aanspreken.

Tot slot is de vraag of het überhaupt in het belang van de rechtsstaat is om partijen die kritiek hebben op uitspraken te snel weg te zetten als ondermijners van die rechtsstaat. Want heeft het ontbreken van ruimte voor kritiek in een relatie niet als mogelijk resultaat een echtscheiding?

De Britten overwegen niet toevallig helemaal uit het EVRM te stappen. Laten we zorgen dat het in Nederland nooit zo ver komt door niet alles bij het oude te willen houden en critici niet zonder meer weg te zetten als een gevaar voor de rechtsstaat.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.