Opinie

De ‘grote crisis’ als riskante uitzonderingstoestand

Maxim Februari

Een interessante uitspraak vanuit de VVD. Kamerlid Veldman zegt tijdens een debat over vaccinatieplicht dat er voor de VVD geen taboes zijn. „In zo’n grote crisis zijn soms stappen nodig waarvan je in de basis zegt: nee, dat willen we niet.” Grappig: je wilt alleen vrijheid zolang die niet nodig is; zodra ze wel nodig is, wil je haar niet meer.

Waarom gaan we onwenselijke dingen doen in crisistijd? De geschiedenis ontrolt zich van crisis naar crisis en we hebben juist bescherming nodig op de regendagen, niet op de dagen dat de zon schijnt. Bovendien is het een illusie te denken dat na deze regenbui de crises voorgoed over zijn. In mijn privéleven denk ik ook altijd dat het de volgende maand rustiger wordt. Maar het wordt nooit de volgende maand en het wordt nooit rustiger.

Het hameren op de „grote crisis” als een uitzonderingstoestand, waarin slecht goed wordt, gijzelt het maatschappelijke gesprek. Hoewel ik nog niet weet wat ik van vaccinatieplicht vind, weet ik wel dat ik vrees voor het moment waarop de inentingsregistratie opeens aan de app wordt gekoppeld. Tegelijk merk ik dat ik aarzel die vrees op te schrijven. Tot voor kort had zo’n kritische houding nog iets heroïsch: kijk de columnist eens ijverig zijn best doen. Nu lijk je ermee aan te sluiten bij de lunatic fringe, de krankzinnige rafelranden van de politiek.

Ik onderteken een oproep van de campagne Reclaim Your Face. De campagne richt zich tegen de snelle invoering van gezichtsherkenningssoftware en andere biometrische technologie in de EU. Het is een protest tegen surveillance van de bevolking; tegen het volgen en screenen van burgers in de publieke ruimte door overheden en bedrijven. Stalking is strafbaar als het door individuen gebeurt, maar niet als het op grote schaal en systematisch gebeurt, stelt de campagne vast.

De maatschappelijke schade die kan ontstaan door mondiale stalking is groot. Voortdurende surveillance maakt niet alleen inbreuk op vriendschappelijke ontmoetingen, maar ook op politieke bijeenkomsten en demonstraties tegen onrecht. Gedragsanalyse door software leidt tot discriminatie en vervolging van minderheden. Dus, ja, ik deel de zorg en ik onderteken de oproep van Reclaim Your Face, en tegelijk kijk ik schichtig om me heen. Ziet dit er niet heel verdacht en complotdenkerig uit?

Nu is het immers crisis. Nu gaat het er alleen maar om geen longontsteking te krijgen. Nu zetten we daarom stappen waarvan we in de basis zeggen, nee, dit willen we niet. Waarom wil ik zelf dan verdikkie geen stappen zetten die we in de basis niet willen? De voorzitter van de RAI Vereniging, kroonlid van de SER, verwacht persoonlijk veel heil van surveillance. „We zijn er een beetje bang voor, maar we gaan heel veel profijt hebben van zelflerende algoritmes die data verwerken.”

Hij legt uit dat we een beetje bang zijn vanwege China. Maar bedenk wel, voegt hij eraan toe, als aansporing om ons verzet op te geven, dat China de grootste autofabrikant ter wereld is, dat Chinese auto’s vol met gezichtsherkenningssoftware zitten en dat die auto’s allemaal hierheen komen. „Een Chinese collega vertelde me: we kunnen het ook uitzetten. Dat vind ik humor.”

Opgewekte man, dit lid van de Denktank Coronacrisis en de SER. Waarom kan ik niet net zo vrolijk worden bij de gedachte aan de rap versnellende introductie van surveillance? Het Openbaar Ministerie is er immers ook blij mee. Nederland heeft een primeur in Europa met slimme camera’s die bellende automobilisten opsporen en het Openbaar Ministerie zegt daarbij: „Het doel is dat iedereen zich ervan bewust wordt dat altijd en overal iemand kan meekijken.”

Dit is de patstelling waarin de kritische burger verkeert: een uitzonderingstoestand waarin eventjes geen taboes zijn, snel oprukkende onwenselijke dingen waarvoor we een beetje bang zijn, en geen retorische ruimte voor bezwaren tegen de stappen die we in de basis niet willen, want gezondheid gaat voor.

In het Witte Huis zal de techindustrie terugkeren nu Joe Biden tot president is gekozen. Nee, de band wordt niet meer zo innig als die was tussen Big Tech en Obama, schrijft de Financial Times, want de politieke situatie is veranderd en Amerikanen zijn kritischer geworden. Toch trekt de Financial Times een wenkbrauw op bij het nieuws dat het transitieteam van Joe Biden wordt bevolkt door ex-Facebook- en ex-Apple-bazen. En dat Eric Schmidt, voormalig ceo van Google, wellicht een nieuw techindustrie-team gaat leiden.

Uit pure menslievendheid richten we systemen in die we in de basis niet willen. Als alle crises voorbij zijn kunnen we ze immers altijd nog uitzetten. Hoe noemde het kroonlid van de SER dat ook alweer? O, ja. Humor.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.