Tot nu toe geen kneusjes tussen vaccinkandidaten

Coronavaccin De derde farmaceut meldt zich met een werkzaam vaccin: AstraZeneca. Wel met „verwarrende resultaten”.

Laboranten werken in Oxford aan het nieuwe vaccin.
Laboranten werken in Oxford aan het nieuwe vaccin. Foto EPA

En weer blijkt een kandidaatvaccin opzienbarend effectief in het voorkomen van Covid-19. Ook de derde koploper in de wereldwijde race naar een vaccin, die van farmaceut AstraZeneca met de Universiteit van Oxford, blijkt bij een gunstig toedieningsschema 90 procent bescherming te bieden tegen de ziekte. Net als bij de kandidaten van Pfizer en Moderna, die de afgelopen weken al resultaten onthulden, gaat het ook hier om een tussentijdse analyse van de lopende grote proeven bij mensen. Een eindoordeel is het nog niet, maar een conclusie kan wel worden getrokken: drie van de zes paarden waar minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) met de EU voor miljoenen op heeft ingezet, blijken in elk geval geen kneusjes te zijn.

Lees ook: Volg de wereldwijde race naar het vaccin

De afgelopen weken kwamen farmaceuten Pfizer en Moderna met hun eerste tussentijdse resultaten. Dat zijn allebei RNA-vaccins. En nu komen daar de veelbelovende resultaten van de derde producent bij. Het vaccin van AstraZeneca gebruikt een onschuldig virus als drager voor een stukje van het coronavirus. Het vaccin kan in de koelkast bewaard worden.

Tussentijdse resultaten

De tussentijdse resultaten die AstraZeneca maandag in een persbericht naar buiten bracht, zijn tweeledig. In een studie in het Verenigd Koninkrijk kreeg van bijna 2.700 proefpersonen de helft eerst een halve dosis, en na een maand een volledige dosis van het kandidaatvaccin, AZD1222. Bij een proef die in Brazilië loopt, kreeg de helft van bijna 9.000 deelnemers twee keer een volledige dosis. De overige deelnemers kregen een placebo.

In beide studies samen werden tot 4 november 131 mensen ziek door het coronavirus SARS-CoV-2: ze kregen milde klachten. Hoeveel daarvan in welke studie zaten, gaven de onderzoekers maandag tijdens een persconferentie nog niet prijs. Ze zeiden die binnen 24 uur aan te bieden aan een wetenschappelijk tijdschrift. Maar in de Braziliaanse studie zat 62 procent van de gevonden besmettingen in de groep die niet het vaccin had gekregen, en in de Britse studie, met een halve dosis als eerste, zelfs 90 procent. Samengenomen komt dit vaccin op een bescherming van 70 procent. Er waren geen mensen met ernstige Covid-19 in de gevaccineerde groepen, en geen alarmerende bijwerkingen.

„Verwarrende resultaten”, vindt Cécile van Els, hoogleraar vaccinologie en immunoloog bij het RIVM. „Ik vind het wel wat voorbarig dat ze hier nu mee naar buiten treden. De 131 ziektegevallen vind ik wat mager, zeker als dat ook nog over twee verschillende studies is verdeeld.” De studies zijn deels in een ander werelddeel gedaan, en daarom lastig te vergelijken met elkaar, zegt Van Els. „Misschien circuleerde het virus harder in Brazilië dan in het Verenigd Koninkrijk en werden mensen blootgesteld aan hogere doses virus, wellicht waren er meer superspreaders, of een net iets ander virustype, en daarnaast kunnen verschillende populaties mensen verschillend op het virus of het vaccin reageren.” Om diezelfde reden zijn ook de studies en de tussentijdse resultaten van de verschillende farmaceuten niet onderling te vergelijken.

Er valt wat te kiezen

Het is gunstig dat er nu drie kandidaten zijn, waaruit mogelijk te kiezen valt. „Maar we moeten het hoofd koel houden en afwachten wat er daadwerkelijk op de markt komt en met welke toepassingsmogelijkheden”, zegt Van Els. „Het maakt niet uit welk type vaccin, als het maar voldoende beschermt en veilig is. En als je kunt kiezen kun je uitzoeken hoe je die zo goed mogelijk kunt inzetten, in verschillende leeftijdsgroepen bijvoorbeeld.”

De komende weken zal het aantal besmettingen in de studies nog toenemen, en ook die gegevens worden meegenomen in de eindanalyse, zei vaccinoloog en hoofdonderzoeker van de Oxford Vaccine Trial, Andrew Pollard tijdens de persconferentie.

Waardoor een halve eerste dosis een betere bescherming biedt dan een hele, daarover tasten de onderzoekers nog in het duister. „We zijn er zelf direct onderzoek naar gestart vandaag, wij hoorden deze resultaten ook pas afgelopen weekend”, zei Pollard.

Van Els kan wel verklaringen bedenken. „Met een te hoge dosis zou je het immuunsysteem te hard kunnen aanjagen, zodat je het doel voorbij schiet, of zodat het de verkeerde functies ontwikkelt. Een lagere dosis kan subtieler en optimaler zijn.”

Een andere verklaring kan zijn dat er na de eerste prik niet alleen de gewenste antistoffen gemaakt worden tegen het coronavirus, maar ook tegen het onschuldige chimpansee-verkoudheidsvirus dat als drager wordt gebruikt om het corona-gen in het lichaam af te leveren. „Dat gebeurt regelmatig bij dit soort vaccins”, zegt Van Els. „Met een hogere eerste dosis zou je dan de effectiviteit van de tweede dosis kunnen ondermijnen.”

Uit de tussentijdse resultaten van het Oxford vaccin rijst ook het beeld dat het kandidaatvaccin mogelijk niet alleen tegen de ziekte Covid-19 beschermt, maar ook tegen een infectie met het virus. Veel proefpersonen werden wekelijks getest op het SARS-CoV-2 virus in neus en keel, en het lijkt erop dat ingeënte mensen zonder klachten minder vaak het virus bij zich droegen. Nadere analyse zal moeten uitwijzen of dat inderdaad zo is. Dat zou betekenen dat het vaccin helpt voorkomen dat het virus wordt doorgegeven door mensen zonder klachten.

Beoordeling

AstraZeneca zal bij beoordelende autoriteiten over de hele wereld de tussentijdse gegevens aanbieden ter beoordeling. Bij de Europese beoordelaar EMA loopt al een ‘rolling review’: ze beoordelen de eerdere resultaten en wegen de nieuwe zodra die beschikbaar zijn. Ook wil het bedrijf bij de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA een aanvraag indienen om de studie die nu in de Verenigde Staten loopt aan te passen. Ze willen ook mensen in de studie opnemen die volgens het succesvolle inentingsschema met eerst een halve dosis en dan een hele dosis worden gevaccineerd.

Ondertussen wordt het vaccin op meerdere plekken ter wereld al grootschalig geproduceerd. Dat een halve dosis wellicht genoeg is, zorgt niet voor problemen of vertraging, zegt Pam Cheng, die bij AstraZeneca verantwoordelijk is voor de mondiale productie en distributie. „We maken standaard flesjes met tien volledige doses, die kunnen ook voor 20 doses gebruikt worden, en we hebben ook andere opties.”

„Er is nu het vaccin van Pfizer, dat van Moderna, en dat van ons, en wij hebben daarvan veruit de grootste productiefaciliteiten. Maar zelfs dan hebben we niet eens genoeg voor de hele wereld”, benadrukte Pascal Soriot, CEO van AstraZeneca. Er is dus ruimte voor meerdere vaccinmakers, zei vaccinoloog Sarah Gilbert van de Oxford universiteit. „We weten allemaal dat we meerdere vaccins nodig hebben om zoveel mogelijk mensen over de hele wereld te kunnen vaccineren, en de verspreiding van het virus in te dammen.”