Analyse

Het politieke gevecht over het vaccin is begonnen

Vaccinaties Het coronavaccin legt een kloof tussen christen-democraten en liberalen in Rutte III bloot. Komt er een indirecte vaccinatieplicht of mag de burger zelf beslissen?

Minister De Jonge geeft een toelichting bij de vaccinatiestrategie.
Minister De Jonge geeft een toelichting bij de vaccinatiestrategie. Foto Phil Nijhuis/ANP

Nu een vaccin snel dichterbij komt, is de aanpak van de coronacrisis door het kabinet in een andere fase beland. Niet langer gaat het in Den Haag alleen over de vraag hoe het virus moet worden ingedamd en de economie in leven kan worden gehouden. Het gaat nu over heel andere vragen: wie krijgt als eerste een vaccin, en hoe zorgen we ervoor dat zo snel mogelijk voldoende Nederlanders ingeënt worden? Het klinkt wat optimistischer, minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) zei vrijdag dat er „licht gloort aan het einde van de horizon”. Maar er blijven ingewikkelde politieke en morele vragen waarover achter de schermen flink wordt geruzied, zo bleek de afgelopen dagen.

Het kabinet nam vrijdag een advies van de Gezondheidsraad, van een dag eerder, in grote lijnen over. Er wordt gekozen voor een vaccinatiestrategie waarbij 60-plussers en kwetsbare mensen voorrang krijgen, allereerst de bewoners van de verpleeghuizen.

Over de prioriteiten die het kabinet stelt, is in de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie weinig discussie. Maar debat is er wél over het draagvlak. In het kabinet bestaan zorgen over de bereidheid van burgers om zich te laten vaccineren. Volgens I&O Research loopt die bereidheid terug: van 73 procent in juni naar 60 procent nu. Dat is zorgelijk, want om groepsimmuniteit te bereiken, zou zo’n driekwart van de bevolking een vaccin moeten krijgen.

Draagvlak

Wat nu? Daar wordt in de coalitie verschillend over gedacht. De Jonge gelooft in het belang van goede voorlichting. Vooral onder jongeren is het draagvlak minder groot, omdat die de twintigste eeuw minder bewust hebben meegemaakt, toen grote epidemieën met vaccinatieprogramma’s werden verslagen. Ouderen die zich die tijd nog wel herinneren, zijn meer bereid een vaccin te nemen. Daarom komt het kabinet met een campagne die burgers eerst zal wijzen op het nut van vaccinaties in het algemeen, en langzamerhand zal toewerken naar het coronavaccin.

Maar onder de liberale partijen in Rutte III, VVD en D66, leeft het gevoel dat dat niet genoeg is. Afgelopen woensdag trok VVD-Kamerlid Hayke Veldman in het coronadebat de aandacht met het plan voor een ‘indirecte vaccinatieplicht’. Is het onredelijk dat mensen die gevaccineerd zijn straks weer eerder meer dingen mogen, bijvoorbeeld op kantoor werken of naar een evenement? Veldman is er nog niet uit of hij daar echt voor is, maar, zegt hij nu: „Je moet die discussie durven voeren, niet de deur dicht gooien.”

Lees ook: Overheid moet burger helpen voors en tegens van vaccin zorgvuldig af te wegen

Veldman noemt het voorbeeld van een bedrijf met twintig werknemers. Stel dat maar de helft zich wil laten vaccineren en er ook een werknemer met een kwetsbare gezondheid werkt. „Wat doe je dan? Zeg je tegen die kwetsbare: ga maar naar huis, of tegen het personeel: je kunt alleen op kantoor zijn als je gevaccineerd bent?” De Tweede Kamer vroeg het kabinet deze week met een ‘ethisch afwegingskader’ te komen dat dit soort dilemma’s moet helpen oplossen. VVD en D66 stemden eerder als enige partijen in de Kamer tegen een motie van Farid Azarkan (Denk), waarin staat dat „er in de toekomst nooit sprake mag zijn van een directe of indirecte coronavaccinatieplicht”.

In het kabinet, onder meer bij CDA’ers, was verbazing over de houding van de liberale fracties. Door meteen te beginnen over verplichtingen, sloegen de liberalen een stap over, wordt daar gezegd. Eerst moet er draagvlak komen. Voor Hugo de Jonge weegt de steun van de publieke opinie altijd al zwaar in de coronacrisis, maar zeker nu het aankomt op vaccinaties.

Ruimdenkend

In het confessionele deel van de coalitie sluimert al langer irritatie. Hoe ruimdenkend zijn de liberalen eigenlijk als het gaat om andersdenkenden? Vorige week kreeg minister Arie Slob (Onderwijs, ChristenUnie) grote problemen met vooral D66 na een uitspraak over identiteitsverklaringen. Hierin speelt een soortgelijk conflict, wordt nu gezegd: ruimte gunnen aan mensen die andere afwegingen maken, of het nu gaat om homoseksualiteit of vaccineren.

Dat een liberale partij als de VVD, waar zelfbeschikking een groot goed is, deze discussie wil voeren is voor Hayke Veldman niet meer dan logisch. „Liberalen staan voor verschillende kernwaarden. Vrijheid gaat niet zonder verantwoordelijkheid.” Veldman vindt dat de vrijheid om niet voor het vaccin te kiezen niet mag betekenen dat de vrijheden van andere mensen worden beperkt. „Daarom mag je best praten over of er gevolgen mogen zijn als je bewust voor niet vaccineren kiest.”

In de politieke discussie over de kinderopvang speelt dit al jaren. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff vond in 2018 een vaccinatieplicht zelfs bespreekbaar als de vaccinatiegraad zou blijven dalen. CDA-minister De Jonge wil er helemaal niks van weten, benadrukte hij vrijdag bij de presentatie van zijn vaccinatiestrategie. Zonder de VVD te noemen zei hij dat de politiek „heel voorzichtig moet zijn met woorden als ‘dwang’ of ‘plicht’.” Sterker nog, hij wijst dat „resoluut af”. „Er is geen juridische basis voor, en geen draagvlak. We gaan het gewoon niet doen”.

Lees ook: Wat weten we over mRNA-vaccins?