Opinie

Een smerig, maar fundamenteel gevecht

In Europa

Jarenlang heeft Europa de problemen met de rechtsstaat in Polen en Hongarije laten aanslepen. Deels omdat de uitholling van onafhankelijke instellingen als rechtbanken daar langzaam ging. Deels vanwege partijpolitieke gevoeligheden en zorgen over de ‘juiste’ manier om het in Warschau en Boedapest aan te kaarten. En deels omdat we branden moesten uittrappen: de eurocrisis, migratiecrisis, Brexit. Meer verdeeldheid konden we er niet bij hebben.

Maar nu is de beer los, en hoe. Tien jaar opgekropte ergernis spuit eruit. Het vertrouwde Europa van de regels en procedures clasht met een politiek Europa naar de snit van Poetin en Trump, waarin macht, bluf en eer overheersen. Het is een smerig, maar fundamenteel gevecht.

In zijn parlement, woensdag, vergeleek de Poolse premier Mateusz Morawiecki de EU met het communistische regime. De „Europese oligarchie” zou zélf de rechtsstaat schenden. Polen, groot ontvanger van EU-subsidie, zou „beter af” zijn zónder Europese meerjarenbegroting – de begroting en het coronaherstelfonds die Morawiecki met de Hongaarse premier Viktor Orbán blokkeert vanwege de rechtsstatelijke eisen erin. Dit was met afstand de meest anti-Europese toespraak door een Poolse premier ooit.

Daar tegenover staan leiders als Mark Rutte. Rutte maakte in de Kamer goede sier met de rechtsstatelijke eisen. Hij noemde die een „ondergrens” – geen compromis dus, met Polen en Hongarije. Rutte is ineens fel over de rechtsstaat. Tot nog toe hief Nederland het vingertje naar ‘die zuidelijke landen’ die hun broek niet ophouden. Nu is er een nieuw thema: de rechtsstaat. Uit peilingen die de denktank ECFR woensdag publiceert, blijkt dat burgers in de vier ‘vrekkige landen’ geen problemen hebben met de meerjarenbegroting en het coronafonds omdat er te veel geld in zit. Nee, hun grootste zorg is verspilling en corruptie. Kamerdebatten over Europa zullen vaker over Hongarije en Polen gaan. Met verkiezingen op komst bespeelt Rutte dit register meesterlijk.

Lees ook de eerdere column Over Europese waarden onderhandel je niet

Toch is het niet dankzij de vier vrekken dat Europese subsidie nu gekoppeld is aan rechtsstatelijke eisen. Dat hebben Europarlementariërs gedaan. In juli wisten de vrekken Europese uitgaven te beperken, maar rechtsstatelijke eisen kregen ze er niet door. In september goten de lidstaten die deal in een ontwerp-wetstekst. Toen dit bij het Europees parlement kwam, stond er geen woord over de rechtsstaat in. Het ging alleen over corruptie en fraude, aloude eisen bij Europese subsidies. Parlementariërs hebben er onder meer bepalingen over onafhankelijke justitie ingezet. Na lang onderhandelen gingen parlement en lidstaten akkoord met een compromis – behalve Polen en Hongarije.

Vrekkige hoofdsteden organiseren nu seminars over de rechtsstaat. Mooi, maar ook een beetje gratuit. De lidstaten hadden kunnen doorpakken bij het Europese Hof tegen Polen en Hongarije. Dat hebben ze niet gedaan, ook de vrekken niet. Lopende procedures verzanden nu. De lidstaten hadden de nieuwe Europese openbare aanklager macht kunnen geven. Maar die kreeg een miniem budget en is afhankelijk van nationale rechtbanken. Zweden en Denemarken doen niet eens mee. Ook plannen om de corruptiebestrijding bij Europol te versterken stranden op verzet van de lidstaten.

Sommigen vinden het goed dat de vrekken met de rechtsstaat bezig zijn: het ‘engageert’ ze in Europa. Maar het is ook gevaarlijk. Zuidelijke landen zijn nerveus: zolang de patstelling over de rechtsstaat duurt, is er geen coronafonds. Zij hebben het fonds hard nodig. Als de vrekken in zuidelijke landen krediet hadden opgebouwd, konden ze nu samen optrekken. Maar er heerst wantrouwen. Italië en Spanje vrezen dat de vrekken, die dat coronafonds nooit wilden, het nu alsnog laten doodbloeden.

Wie er het eerst knippert?

In een lange brief aan president Michel schreef Viktor Orbán dat hij zijn veto alleen intrekt als elke link tussen begroting, fonds en rechtsstaat verdwijnt. Hij citeerde Luther: „Hier stehe ich. Ich kann nicht anders.”

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.