Het zwijgen van de verdachte kan tegen hem worden gebruikt

Zwijgrecht Niets zeggen helpt verdachten in zware strafzaken, zoals Jos B., niet altijd. Deskundigen zien de uitholling van een belangrijk recht.

Afgezien van een videoverklaring heeft Jos B., verdacht van het doden, misbruiken en ontvoeren van Nicky Verstappen, bijna niets gezegd in de rechtszaak tegen hem.
Afgezien van een videoverklaring heeft Jos B., verdacht van het doden, misbruiken en ontvoeren van Nicky Verstappen, bijna niets gezegd in de rechtszaak tegen hem. Illustratie Renee van den Kerkhof/ANP

Hemeltergend onrechtvaardig. Zo moet het telkens door de drie verdachten herhaalde „ik beroep mij op mijn zwijgrecht” de nabestaanden van vier in Enschede vermoorde mannen in de oren hebben geklonken. Tijdens één van de zittingsdagen in oktober sprak de rechter de aanwezigen, onrustig geworden door het voortdurende zwijgen, zelfs streng toe: „verdachten hebben nu eenmaal hun zwijgrecht. Als u daar niet mee kunt leven, zal ik u laten verwijderen.”

Toch was het stelselmatige zwijgen ook de rechters en de officier van Justitie in deze zaak duidelijk een doorn in het oog. De officier van justitie probeerde vader Camil A. (57) en zijn zoons Dejan (32) en Denis (31) alsnog aan het praten te krijgen door te stellen dat hun houding „als een boemerang” naar hen zou kunnen terugkeren in het oordeel van de rechter. In het vonnis van 6 november, waarin het drietal levenslang kreeg, kwam hun stelselmatig zwijgen inderdaad vaak aan de orde. „Dat wordt u zwaar aangewreven”, zo sprak de rechter de drie toe. „De rechtbank betrekt het zwijgen van verdachten in die zin in haar oordeel dat het de rechtbank sterkt in de overtuiging dat verdachten het tenlastegelegde hebben begaan.” Ze werden tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. ”

Lees ook: Hoe een growshop in Enschede de bloederigste moordplek van Overijssel werd

‘Afscheid van martelingen’

Ook in de zaak-Nicky Verstappen, waarin deze vrijdag na 22 jaar een uitspraak verwacht wordt, was het zwijgen van de verdachte een heikel punt. Officiers en rechters hielden verdachte Jos B. geregeld voor dat bij zaken die „schreeuwen om een verklaring”, zoals B.’s dna op de onderbroek van de jongen, het gebruik van het zwijgrecht tegen de verdachte kan worden gebruikt.

Volgens Lonneke Stevens, hoogleraar strafrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is nog niet met zekerheid te zeggen of hier sprake is van een trend. „De indruk bestaat dat verdachten steeds vaker zwijgen en dat het zwijgen steeds vaker tegen de verdachte gebruikt wordt. Je hoort rechters er in elk geval steeds vaker over klagen. We zijn momenteel aan het uitzoeken of dit beeld klopt.”

Stevens noemt de manier waarop in de viervoudige moordzaak door de officier geschermd werd met de consequenties die aan het zwijgen kunnen worden verbonden „weinig magistratelijk” en waarschuwt voor uitholling van een fundamenteel recht. „Het zwijgrecht is er gekomen toen we afscheid namen van martelingen en andere methodes om bekentenissen te ontfutselen. Dus moet je uitkijken met dit soort waarschuwingen voor consequenties.”

Volgens strafrechtadvocaat Richard van der Weide is het zwijgrecht weliswaar fundamenteel, maar niet meer absoluut. In een brief aan NRC gaf hij aan dat met name het selectief gebruik van het zwijgrecht door verdachten – zoals in de zaak-Verstappen, middels een video waarover Jos B. verder vrijwel niets nader wilde verklaren – volgens de Hoge Raad wel degelijk bij mag dragen aan de rechterlijke overtuiging.

Lees ook: Advocaat Jos B.: ‘OM mag zwijgen niet tegen hem gebruiken’

Familiebanden

In de moordzaak in Enschede speelde behalve het zwijgrecht ook het verschoningsrecht een rol; de verdachten zijn familie van elkaar en hoeven zodoende niet over elkaar te verklaren. De drie leken dan ook vooral niets te willen zeggen om de onderlinge familiebanden niet verder te verstoren. Van der Weide, in een toelichting: „Er kunnen allerlei redenen zijn om te zwijgen, ook plausibele, en het is dus hun goed recht dat te doen. Maar dat betekent niet dat het geen gevolgen hoeft te hebben. Daar moet je als advocaat je cliënt goed op voorbereiden.”

In beide zaken speelt technisch bewijs een grote rol. Zo zal in het vonnis dat Jos B. deze vrijdag zal worden voorgehouden uitgebreid worden verwezen naar dnasporen op de plaats delict.

In de viervoudige moordzaak, één van de grootste uit de Twentse misdaadgeschiedenis, werd van de modernste opsporingsmethoden gebruik gemaakt. Zo werd bij drie van de vier slachtoffers een stappentellerapp gebruikt om het moment van overlijden te bepalen en speelde een selfie waarop oudste zoon Dejan die ochtend zijn schoenen toonde een grote rol in het lokaliseren van de verdachten op de plaats delict. Er werden sporen gevonden van de Timberlands waarmee hij die ochtend op Instagram pronkte.

Zijn in zaken met zoveel bewijs verklaringen van de verdachten nog wel nodig? Hoogleraar Stevens meent van wel. „Je hebt dan júist de verklaring van de verdachten nodig om te kunnen interpreteren wat het technisch bewijs suggereert. Maar het maakt het wel moeilijker voor verdachten. Door alle vragen die het technisch bewijs oproept komt het zwijgrecht verder onder druk te staan.”

Het veroordeelde drietal kondigde aan in hoger beroep te gaan. Advocaat Van der Wal, die oudste zoon Dejan bijstaat, zei tegenover RTV-Oost nog niet te weten of zijn cliënt dan wél zal spreken.