Wat weten we over mRNA-vaccins?

Vaccinveiligheid Als mensen na een vaccin grieperig worden, is dat een goed teken: het immuunsysteem reageert.

Nu vaccineren tegen het coronavirus dichterbij komt, vragen sommige mensen zich af of de in hoog tempo ontwikkelde vaccins wel veilig zijn. De twee coronavaccins waarvoor de fabrikanten Pfizer met BioNTech en Moderna nu goedkeuring willen aanvragen, zijn hypermoderne mRNA-vaccins. Die techniek is zo nieuw dat er nog geen vaccin op de markt is dat op deze manier werkt. Wat is er eigenlijk al bekend over dit soort vaccins?

1Wat zijn mRNA-vaccins?

Sommige vaccins bestaan uit doodgemaakte virussen, of een stukje viruseiwit dat in een lab is gemaakt. Maar mRNA-vaccins laten het lichaam zélf een corona-eiwit produceren. Ze bestaan uit een genetische instructie voor het maken van spike-eiwitten, de uitsteeksels van het coronavirus waarmee het onze cellen binnendringt. Elke levende cel maakt van nature zulke instructies – het zijn als het ware de kladpapiertjes waarop de genetische code, het dna, wordt gekopieerd. Op basis daarvan maken cellen al hun benodigde eiwitten. Een mRNA-vaccin voegt een extra instructie toe. Na vaccinatie maken de cellen rond de prikplek het corona-eiwit en activeren het immuunsysteem. Het mRNA in de vaccins van Pfizer en van Moderna vermeerdert zichzelf niet, verandert niets aan het dna, en het wordt in de cel al snel weer afgebroken. Gemiddeld genomen breekt mRNA in cellen na tien uur af, maar het mRNA in de vaccins is soms zo aangepast dat het wat langer beschikbaar blijft. mRNA gaat van zichzelf snel stuk. Vaccinmakers verpakken het daarom in een jasje, meestal gemaakt van vetten.

2Zijn ze al eerder gebruikt bij gezonde mensen?

Sinds een jaar of twintig worden RNA-vaccins ontwikkeld; er zijn veelbelovende resultaten tegen kanker en verschillende infectieziekten bij proefdieren. De meeste ervaring met mRNA-vaccins bij mensen is opgedaan met kleine groepjes patiënten die lijden aan verschillende vormen van kanker, zoals melanoom, borstkanker en prostaatkanker. Er wordt dan een vaccin gemaakt tegen een karakteristiek eiwit van de tumor. Maar die vaccins zijn bedoeld als behandeling, niet om een ziekte te voorkomen, zoals nu bij Covid-19. Ze zijn dus ook niet bij grote groepen gezonde mensen gebruikt.

Ook tegen een aantal infectieziekten zijn al experimentele mRNA-vaccins gemaakt. Vooral tegen griepvirussen worden ze veel onderzocht, maar pas in 2012 bleek bij proefdieren dat zo’n vaccin ook kan beschermen tegen een besmetting. De afgelopen jaren zijn een paar kleine studies opgezet bij mensen, tegen hiv, hondsdolheid, zika en griep.

Er zijn nog zeker 25 andere producenten die een mRNA-vaccin tegen corona maken, waaronder het Duitse biotechbedrijf CureVac. „Ondertussen zijn met al die studies bij elkaar al bijna 100.000 mensen ermee ingespoten”, zegt de Groningse hoogleraar vaccinologie Anke Huckriede. „Die deelnemers worden ook goed gevolgd op bijwerkingen.”

Lees ook: Moderna: coronavaccin lijkt voor 94,5 procent effectief te zijn

3Wat zijn de voordelen en mogelijke gevaren van zo’n vaccin?

In tegenstelling tot andere typen entstoffen zijn mRNA-vaccins snel en schoon te maken, in een reactievat. Dat biedt voordeel bij snel veranderende virussen als griepvirussen, en bij een plotselinge pandemie.

Ook in het lichaam hebben ze een mogelijk voordeel: ze imiteren de natuurlijke manier waarop het SARS-CoV-2-virus, dat zelf ook bestaat uit RNA, mensen besmet. Ze hebben geen onschuldig virus als drager nodig, zoals andere vaccins; dat is een voordeel omdat soms ook daartegen een afweerreactie ontstaat, waardoor het vaccin minder goed werkt.

Een nadeel van mRNA-vaccins is dat er een hoge dosis nodig is om voldoende eiwit in het lijf te laten maken. Maar gevaarlijke bijwerkingen zijn in de studies tot nu toe niet opgetreden. In een kleine studie bij 23 mensen met een experimenteel mRNA griepvaccin waren de bijwerkingen mild tot matig, en vergelijkbaar met die van bestaande griepvaccins. Twee proefpersonen kregen een pijnlijke, tien centimeter grote harde rode plek.

„Net als bij alle vaccins zie je pijn en roodheid op de prikplek, en soms voelen mensen zich grieperig of moe. Dat is een goed teken, het immuunsysteem reageert. Deze bijwerkingen zie je ook bij de mRNA-vaccins tegen Covid-19, iets heviger dan bijvoorbeeld bij een griepprik”, zegt Huckriede.