Foto Johnny Savage

Interview

‘Ze leven in een stad met de beste keuken ter wereld maar kopen houtskool-lattes met cashewmelk’

Naoise Dolan De veelbesproken debuutroman van jong Iers talent Naoise Dolan (28) gaat over een driehoeksrelatie tussen koopzuchtige, ontevreden millennials in een laatkapitalistisch tijdperk. „Met een dure iPhone koop je je identiteit.”

De 22-jarige Ava heeft een manier gevonden om haar banksaldo snel te laten stijgen. Al kort nadat ze in Hongkong aankomt om Engelse taalles te geven aan de kinderen van de lokale elite, begint ze een seksuele relatie met de jonge Britse bankier Julian. Ze ruilt haar Airbnb die ze met kakkerlakken deelt in voor een luxeappartement op de vijftigste verdieping van een wolkenkrabber met conciërge. Daar drinken ze dure Franse wijn, probeert Ava Julian te bekeren tot het socialisme en hebben ze seks, waarna Ava zich terugtrekt in de huurvrije logeerkamer. ‘Ik genoot van zijn geld en hij genoot ervan hoe gemakkelijk ik ervan onder de indruk raakte’, denkt Ava, die uit een eenvoudig Dublins gezin komt en naar eigen zeggen aan een ‘klassencomplex’ lijdt.

Via haar vriendschap met Julian belandt de hoofdpersoon uit Naoise Dolans debuut Opwindende tijden in de wereld van twintigers met een maandsalaris van vijf cijfers. Met haar cynische, ironische en zelfhatende blik observeert ze een door status geobsedeerd milieu, zoals feestjes waarbij doorgesnoven yuppen in een ‘ecovriendelijke splitlevel loftwoning’ met elkaar doornemen op welke eliteschool ze hebben gezeten.

Alles verandert als Ava Edith ontmoet, een aan Cambridge opgeleide Hongkongse advocate, met een jaloersmakende Instagram, ‘die de verdiensten van het communisme inzag, maar ook graag mooie spullen bezat’. Een biseksuele driehoeksverhouding ontstaat, waarbij Ava het bestaan van de een voor de ander verzwijgt.

Opwindende tijden van Naoise (spreek uit: nie-sha) Dolan is een van de meest besproken debuten van het jaar. Scherp en humoristisch beschrijft ze hoe het is om jong te zijn in een laatkapitalistische wereld, en hoe de daaruit voortvloeiende ongelijkheid doorwerkt in het sociale leven. Je komt zinnen tegen als: ‘De wereld zou beter af zijn als alle bankiers tegen een muur werden gezet’, of: ‘Alle hotels moeten sociale woningbouw worden.’

Waarom zijn de jonge mensen in uw boek zo geobsedeerd door status?

„Vroeger had je misschien een vaag beeld van hoe de rijken en beroemden leefden. Je zag het als je door een tijdschrift bladerde. Verder vergeleek je je leven met dat van je buren, en misschien ook met dat van de andere inwoners van je stad. Tegenwoordig kun je jezelf op élk niveau vergelijken met iedere andere levende persoon op aarde. Waarbij sociale media natuurlijk een enorme aanjager zijn, voor wie daar gevoelig voor is.

Waarom is het minimalisme van de Japanse opruimgoeroe Marie Kondo zo razend populair? Lees ook: ‘Zo’n elegante iPhone heeft een duistere zijde’

„Je hebt niet meer één levensstijl waar mensen naar streven. Dat zou iets positiefs moeten zijn: de viering van het individu. Maar we leven in het kapitalisme, en dat creëert problemen die opgelost kunnen worden door te kopen. Krijg je te veel spullen, dan wacht daar opruimgoeroe Marie Kondo. En als je juist te weinig hebt, is cottage core [een romantische, maximalistische esthetiek, red.] het antwoord. Er is altijd dat angstige, knagende gevoel dat je niet voldoet aan een bepaald beeld.”

Status wordt nu nóg meer uitgedragen door consumptiegedrag. In uw roman is bijzonder veel aandacht voor luxegoederen: iPhones, Celine-handtassen, een geurkaars ter waarde van een half dagloon. Wat wilt u daarmee zeggen?

„Neem de iPhone: dat is een typisch voorbeeld van een ‘Veblen-goed’ [naar de Amerikaanse econoom Thorstein Veblen, red.], omdat de vraag ernaar toeneemt met de prijs. Heb je wel eens gehoord van de I Am Rich-app? In 2008 bracht een Amerikaan die voor de grap op de markt. Het kostte 800 euro om die te downloaden. Als je hem opende, zag je de tekst ‘I am rich’. Acht mensen kochten de app, maar na een dag werd hij offline gehaald.” Dolan schaterlacht.

„Ik zie luxegoederen als een verlengstuk hiervan. Hun symbolische waarde is puur ontleend aan het feit dat de mensen die ze kopen weten dat ze onbetaalbaar zijn voor veel anderen. Op die manier koop je je identiteit. Je ziet het ook in het eetgedrag van Ava en haar geliefden. De meeste restaurants die ze bezoeken zijn onnodig dure plekken in veryuppende buurten. Ze leven in een stad met een van de beste lokale keukens ter wereld maar kopen houtskool-lattes met cashewmelk.”

Foto: Johnny Savage

Naoise Dolan groeide op in Dublin en woonde in onder meer Oxford, Italië en Hongkong – waar ze net als haar protagonist lesgaf op een taalschool. Vorig jaar, op haar zevenentwintigste, werd ze gediagnosticeerd met autisme. In een wereld die haar overweldigt hebben romans haar altijd een houvast gegeven, vertelde ze onlangs aan The Irish Independent.

Dolan behoort tot een nieuwe generatie jonge, Ierse schrijfsters die de internationale bestsellerlijsten bestormen. Ze wordt in één adem genoemd met Sally Rooney (29), die ook aan het prestigieuze Trinity College in Dublin studeerde en als hoofdredacteur van het literaire tijdschrift Stinging Fly als eerste een hoofdstuk uit Dolans roman publiceerde. De vergelijking is begrijpelijk: ook Rooney schrijft over thema’s als klasse, privilege en ongelijkheid.

Uw boek gaat grotendeels over ongelijkheid. Wat is er anders aan ongelijkheid in het laatkapitalistische tijdperk?

„Er is een nieuwe klasse ontstaan van mensen met een enorme hoeveelheid cultureel kapitaal, zonder economisch kapitaal. Ze hebben drie universitaire diploma’s, maar kunnen nog steeds de huur niet betalen.”

Dat beschrijft u ook in uw roman: de vernedering van jonge mensen op de woningmarkt. Bizarre huurprijzen, waardoor ze voor altijd veroordeeld zijn tot huisgenoten.

„ Voor mensen van mijn leeftijd is dit de realiteit. Het is onderdeel van de vernedering: je moet deze realiteit voor lief nemen. Dat je in Dublin tegenwoordig 800 euro betaalt voor een kamer met huisgenoten. Daarmee vergeleken heeft Ava aan het begin, in haar gedeelde Airbnb, niet eens een bijzonder slechte positie: in Hongkong wonen mensen in kooien.”

Opnieuw schittert Sally Rooney met een kalme roman waarin een onderhuids drama schuilt. Want hoe normaal is de relatie tussen de rijke Marianne en arme Connell? Lees ook: Ze laat zich vernederen in liefdeloze sm-relaties

Voor millennials biedt alleen een carrière in de financiële of juridische sector vooruitzicht op een comfortabel leven, lijkt u te willen stellen. Met als prijs dat je 24/7 aan het werk bent in een vaak betekenisloos beroep.

„Dat klopt. Neem Julian – hij is nou niet echt de ‘wolf van Wall Street’. Hij is een jongen uit de hogere middenklasse, die op een dag een huis wil kopen. Het feit dat dit bijna alleen nog maar mogelijk is door bankier te zijn, zegt genoeg over de tijd waarin we leven. Kapitalisme bevindt zich in een crisis, de keuzes op alle fronten zijn onaantrekkelijk.”

Wat fascineert u aan het gedrag van rijke expats?

„Ik weet niet of ik nou specifiek door deze groep gefascineerd ben. Wel ben ik het beste in het vermakelijk omschrijven van types waar ik een afkeer van heb. Misschien voel ik me daarom aangetrokken tot geprivilegieerde personages.

„Wat ik verder interessant vind is dat de nuances in klassenverschil, die je bijvoorbeeld in Londen hebt – met eeuwenoude rijke families versus nieuw geld – in Hongkong wegvallen. Daar is het veel platter. Je hebt een kleine groep van vooral witte, rijke mensen, die met elkaar omgaan. Als buitenstaander kun je die wereld veel gemakkelijker betreden, zoals Ava doet, die ‘maar’ een taalklasje geeft. In Dublin of Londen zou ze nooit toegang hebben gekregen tot dit sociale milieu.”

Ava brengt haar vrije tijd graag door op anonieme plekken zoals 24-uurssupermarkten, winkelcentra en de Starbucks. Waarom?

„Om de bubbel te laten zien waarin ze zich beweegt. Als je naar de kaart van Hongkong kijkt en de plekken die zij daar bezoekt, is dat maar een heel klein territorium, één tramlijn. Dit soort anonieme plekken toont het inwisselbare internationalisme dat je in elke grote stad vindt.”

Heeft Ava het neoliberale systeem ‘gehackt’ door te verhuizen naar een gratis luxe-appartement?

„Op de korte termijn heeft ze zeker een effectieve manier gevonden om te overleven en geld te sparen. Maar op de lange termijn zal ze nooit de beperkingen van het neoliberalisme overwinnen, of een smetteloze manier van leven ontdekken waarbij ze én overleeft én een schoon moreel geweten kan houden. Zo’n manier van leven is in mijn ogen simpelweg onmogelijk onder het kapitalisme.

„Dat stoort mij aan de feministische discussie die nu loopt; dat er een ‘schuldvrije’ manier van kapitalistisch leven zou bestaan. Zoals columnisten die zich afvragen of het inhuren van een schoonmaakster feministisch kan zijn, waarbij het de realiteit is dat het machtsverschil tussen de columnist en schoonmaakster intrinsiek onfeministisch is.”

Julian en Ava hebben een opmerkelijke machtsdynamiek. Zij woont gratis bij hem en mag Julians creditcard gebruiken, maar pakt bijvoorbeeld ook zijn koffer in als hij op zakenreis gaat. Aan de andere kant is zij hem intellectueel de baas en verschaft ze hem gezelschap. Wie domineert er in hun seksvriendschap?

„Verbaal is zij hem de baas, inderdaad. En als het draait om geld en klasse, wat Ava belangrijk vindt, heeft Julian meer gewicht. Maar als je de extreem subjectieve verteller loslaat, zie je aan de buitenkant twee westerse expats in Azië. Dus zo anders zijn ze nou ook weer niet.”

Waar vinden we het trio uit dit boek over vijf jaar? Ergens op Bali op zoek naar een betekenisvoller leven?

„De roman eindigt in 2017. Twee jaar later begonnen de protesten in Hongkong en vertrokken veel expats. Door de Chinese veiligheidswet werden dat er nog meer. En nu, met de pandemie, is er uit Azië echt een grote exodus van westerse expats op gang gekomen. Dat is geen slechte zaak, als je het mij vraagt.

„Maar of ze op zoek zijn naar betekenis? Je identiteit is constant vloeibaar. Ik denk dat hun gevoel van zingeving afhangt van de mensen met wie ze zich zullen omringen. Ik heb al lange tijd de verontrustende gedachte dat je als mens geen kern hebt. Het gaat erom met wie je je omringt en wat die mensen uit jouw identiteit naar boven halen.”

Welke les leert Ava in Hongkong?

„Ze leert om eerlijker te zijn. Maar verder heeft ze nog een hoop te leren. Voor mij is het geen vereiste dat een hoofdpersoon zich ontwikkelt. Amerikanen houden daarvan, een verhaal waarbij we beter worden onder het kapitalisme. Maar ik zie het als een systeem waarin je alleen maar achteruit kunt gaan.”