Opinie

Hoelang nog strenge coronamaatregelen? De kosten lopen op

Corona Aanvankelijk waren de baten van de lockdown in maart nog groter dan de kosten, later niet meer. Een kosten-batenanalyse kan ons tot een andere aanpak brengen, schrijft .
Terrassen en restaurants blijven in de ‘gedeeltelijke’ lockdown gesloten.
Terrassen en restaurants blijven in de ‘gedeeltelijke’ lockdown gesloten. Foto Leonhard Foeger/REUTERS

Bestuurders staan voor een lastige keuze. Als ze de verspreiding van het coronavirus op zijn beloop laten, dan zullen veel slachtoffers te betreuren zijn. Nemen ze beperkende maatregelen, dan zullen minder slachtoffers vallen maar zal er eveneens grote economische en sociale schade zijn. In maart besloot het kabinet tot een ‘intelligente’ lockdown, nu zitten we in een ‘gedeeltelijke’ lockdown. Zijn lockdowns dé manier om de Covid-19-crisis te bestrijden?

Om meer inzicht te krijgen in de effecten van de coronamaatregelen heb ik een maatschappelijke kosten-batenanalyse uitgevoerd van de keuzes en opties in maart. Zo’n analyse, waarin kosten en baten van maatregelen expliciet worden gemaakt, kan bestuurders helpen bij hun belangenafweging, omdat die voors en tegens voor de korte en de lange termijn op een rij zet, en deze rationeel afweegt. De analyse schrijft het besluit niet voor, maar geeft de mogelijkheid naast criteria als welzijn en ethiek ook maatschappelijke kosten en baten in ogenschouw te nemen.

Bij zowel de kosten als de baten van maatregelen vergelijk je telkens met het ‘niets doen’-scenario, waarbij het virus onbeperkt kan rondgaan. Daarin is veel onzeker: denk aan het aantal besmettingen en het aantal doden, het effect van de overbelaste zorg (er overlijden dan extra mensen aan Covid-19 maar ook door uit- of afstel van reguliere zorg), en de gevolgen voor de economie. Ik heb daarom zes varianten van dit ‘niets doen’-scenario opgesteld. In de zwartste scenario’s overlijden enkele honderdduizenden mensen waarbij meer dan een miljoen levensjaren verloren gaan. Ben je optimistischer dan zijn het een factor vier minder overlijdens en ruim een factor tien minder gezonde levensjaren. In alle varianten is veel economische schade voorzien door het virus.

Waarde van verloren levensjaren

Lockdowns zorgen ervoor dat het aantal besmettingen daalt, waardoor minder mensen overlijden. Dat zijn de baten: het voorkomen verlies aan levensjaren van de mensen die door de maatregelen in leven blijven. Om de baten in een bedrag uit te drukken, moeten we aan een mensenleven waarde toekennen. Voor het zorgbeleid in Nederland is het gangbaar om een statistische waarde voor een gezond levensjaar te gebruiken (in het Engels afgekort als ‘QALY’). In mijn analyse ben ik uitgegaan van de waarde die het Gezondheidsinstituut hanteert: 80.000 euro per gewonnen gezond levensjaar.

Er is veel discussie over de waardering van een mensenleven, en ook over de vraag of je beslissingen over mensenlevens wel mag maken. Maar bij alle mogelijke keuzes gaat het uiteindelijk om mensenlevens, alleen niet altijd om dezelfde mensen. De praktijk is niet anders, bij investeringen in medicijnen en zorg maar ook in bijvoorbeeld waterkeringen.

De coronamaatregelen zijn niet gratis en veroorzaken ook ander leed. Dat zijn de kosten. De omvang van de schade is bepaald op basis van de vastgestelde economische krimp en van de extra overheidsleningen die verdere schade moeten voorkomen. Ik heb gekeken naar verschillende soorten lockdowns, van mild, zoals die in Nederland, tot zwaar, zoals in Nieuw-Zeeland of Spanje. Deze situaties zijn vergeleken met de situatie zonder maatregelen, in de verschillende varianten.

Lees ook: Te simpele kritiek op coronamaatregelen

Lockdown in maart was logisch

De schematisering van een maatschappelijke kosten-batenanalyse roept natuurlijk vragen op. Klopt het aantal slachtoffers? Wat is de levensverwachting? Hoe effectief is een type lockdown en levert deze echt wel zoveel extra schade op? Maar de aannames in de analyse kunnen op termijn natuurlijk worden verbeterd, en het is goed als je er discussie over voert. Het is aan bestuurders om keuzes te maken en alles te wegen.

Uit mijn analyse blijkt dat de intelligente lockdown van het voorjaar een logische maatregel was. Bij elk type lockdown en elke variant van het ‘niets doen’-scenario waren de baten in het begin hoger dan de kosten, omdat er dan veel slachtoffers worden voorkomen. Als de lockdown langer duurt, en er niet meer slachtoffers kunnen worden voorkomen, nemen de kosten toe.

Terugkijkend kunnen we zien dat we de mortaliteit van het virus in maart hebben overschat. Het aantal mensen dat overlijdt na een besmetting blijkt op basis van de cijfers een derde (of in die orde van grootte) lager te zijn dan dat we wisten in het voorjaar, mogelijk omdat nu niet alleen ouderen zijn besmet.

Ook is nu de economische schade door het CBS vastgesteld. In het eerste en tweede kwartaal is het bbp flink gekrompen ten opzichte van de voorgaande kwartalen, en de overheid heeft 23 miljard besteed aan subsidies zoals de NOW en de voorgeschoten belastinginkomsten. Ook voor het derde en vierde kwartaal wordt beperkte economische groei voorzien. Hierbij is nog geen rekening gehouden met de huidige lockdown.

Kans op exceptioneel veel schade

De maatschappelijke kosten-batenanalyse toont duidelijk aan dat de kosten (veel) groter worden dan de baten als er op deze manier wordt doorgegaan. Bij een langdurige lockdown zijn de kosten op de lange termijn veel groter dan de baten, en staan mogelijk helemaal niet in verhouding. De kans op economische trendbreuken met exceptioneel veel schade neemt toe. En de coronadreiging is niet weg, al zijn er vorderingen met vaccins. Volgens het RIVM kan het wel een jaar duren voordat iedereen is gevaccineerd. Gaan we daarop wachten? Of proberen we op een andere manier de tijd tot terugkeer naar de oude normaal te versnellen?

Een optie is om de kwetsbaren, ouderen en hun verzorgers nog beter te beschermen, en anderen juist meer ruimte te geven. De jongeren, voor het gemak even alle gezonde mensen onder de zestig , zijn veel minder kwetsbaar. Als ze meer ruimte krijgen om te werken, sporten en ontspannen bouwen ze ook antistoffen waarmee eerder groepsimmuniteit is bereikt. Overigens nog steeds met beperkingen om overbelasting van de zorg te voorkomen.

Gezien de oplopende kosten, is de haalbaarheid van een dergelijke strategie het uitzoeken waard. Het alternatief zijn opeenvolgende lockdowns. Daarom doe ik een oproep om ook deze strategie vanuit verschillende disciplines te verkennen als langetermijnstrategie om samen corona onder controle krijgen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.