Getuige van verkrachting? Zeg maar niks

Seksueel misbruik in Egypte Als een exclusief feest in Caïro uitloopt op een groepsverkrachting, doen de Egyptische autoriteiten voortvarend onderzoek. Maar inmiddels zitten ook getuigen in de gevangenis.

Nadeen Ashraf beheert een Instagram-account over seksueel geweld in Egypte.
Nadeen Ashraf beheert een Instagram-account over seksueel geweld in Egypte. Foto Sima Diab/The New York Times

Vanaf het puntje van Zamalek – een eiland in de Nijl en een van de rijkste buurten van Caïro – kun je het Fairmont Nile City Hotel op de oever van de rivier zien liggen. In dit luxehotel komen de allerrijksten van het land. De goedkoopste eenpersoonskamer kost 72 euro per nacht en voor 6.829 euro slaap je een nachtje in de Presidential Suite – zonder ontbijt.

Op 21 februari 2014 wordt hier de TeaDance gehouden, een „superexclusief, onvergetelijk en onmisbaar feest”, zoals de website CairoScene het destijds beschrijft. Maar voor een dan 18-jarige vrouw eindigt de avond in een nachtmerrie.

Tijdens een afterparty in het hotel wordt ze gedrogeerd met de partydrug GHB en naar een hotelkamer gebracht, waar vier mannen haar om de beurt verkrachten. Na afloop schrijven ze hun initialen met een zwarte marker op haar billen. Een vijfde man filmt de verkrachting en verspreidt de video via WhatsApp en e-mail. Ruim tachtig mensen krijgen het te zien, maar niemand stapt naar de autoriteiten.

Instagramaccount

De groepsverkrachting in het Fairmont Hotel blijft zes jaar buiten de publiciteit. Tot het anonieme Instagram-account ‘Assault Police’ in juli van dit jaar van de video hoort en een bericht plaatst: „Deze mannen denken dat ze zo machtig zijn, dat ze meerdere verkrachtingen hebben gefilmd met hun gezicht herkenbaar in beeld, omdat ze wisten dat ze ermee weg konden komen. Ze stuurden deze video's als trofeeën naar vrienden.”

In de weken voor Assault Police over de Fairmont-verkrachting schrijft, publiceert het al over de 22-jarige student en „seksueel roofdier” Ahmed Bassem Zaki, die door ruim honderd vrouwen wordt beschuldigd van verkrachting en aanranding, waarna hij wordt gearresteerd. Een week na het eerste bericht op 1 juli heeft Assault Police al zeventigduizend volgers. Inmiddels zijn dat er ruim tweehonderdduizend.

Assault Police en andere activisten die bewijsmateriaal van de groepsverkrachting verzamelen, doen hun best om de video in handen te krijgen. Maar volgens een van de betrokken activisten doen de verdachten er alles aan om de video te begraven, door mensen om te kopen, onder druk te zetten en te bedreigen. Met succes, want uiteindelijk komen slechts twee screenshots ervan boven water.

De verdachten in de Fairmont-zaak behoren tot rijke en machtige families, de elite van Egypte. Een is de zoon van een beroemde voetbalcoach, een ander de zoon van een staal- en vastgoedmagnaat. De familie van de jongen die de verkrachting filmde, bezit een grote keten van apotheken in Egypte.

De berichtgeving door Assault Police brengt een beweging op gang van vrouwen die zich uitspreken tegen seksueel geweld. Het onderwerp domineert op de sociale media en verschillende Egyptische beroemdheden betuigen hun steun.

Onder activisten en feministen heerst optimisme, zegt onder anderen Lobna Darwish van het Egyptian Initiative for Personal Rights. Dat wordt gevoed door de reactie van de Egyptische autoriteiten. De Nationale Raad voor Vrouwen, een overheidsorgaan waarvan de eerste voorzitter de vrouw van oud-president Hosni Mubarak was, roept slachtoffers en getuigen van seksueel geweld op zich te melden. De raad belooft hen te beschermen, bij te staan en hun privacy te waarborgen. Dat is een belangrijke stap: seksueel geweld is in Egypte zo’n groot taboe dat slachtoffers vaak geen officiële aanklacht indienen, uit angst voor vergelding.

Serieus genomen

Begin augustus stapt het slachtoffer van de verkrachting in het Fairmont Hotel naar de Nationale Raad voor Vrouwen, en een paar dagen later legt ze samen met een aantal getuigen een verklaring af bij de Egyptische justitie, die een onderzoek instelt. Het slachtoffer probeert zich sindsdien zoveel mogelijk te isoleren, maar maakt het goed en onderhoudt regelmatig contact met haar advocaat, vertelt de betrokken activist.

Op 17 augustus volgt nog een ogenschijnlijke overwinning. Het Egyptische parlement neemt een wijziging van het wetboek van strafvordering aan. Die moet ervoor zorgen dat persoonlijke informatie van slachtoffers die melding doen van seksueel geweld, geheim blijft. „We dachten: eindelijk luisteren ze naar ons, eindelijk worden we serieus genomen en met respect behandeld”, zegt Lobna Darwish van het Egyptian Initiative for Personal Rights.

Maar tegelijkertijd komt er online een lastercampagne op gang tegen de activisten die zich inzetten voor de Fairmont-zaak. Wie daar precies achter zitten, is niet duidelijk, maar activisten vermoeden dat de invloedrijke verdachten en hun families er een aandeel in hebben.

De beheerder van Assault Police wordt zo ernstig bedreigd dat ze het account in augustus twee weken offline haalt. Maar daarna besluit Nadeen Ashraf, de beheerder van Assault Police, haar anonimiteit te verbreken. In een interview met de New York Times zegt ze daarover: „Ik dacht dat als de slechteriken wisten wie ik was, de goede mensen dat ook moesten weten. Dat biedt bescherming.”

Op 24 augustus beveelt de openbaar aanklager de arrestatie van negen verdachten. Het gaat om verdachten van de verkrachting in het Fairmont Hotel en van een andere groepsverkrachting uit 2017. De mannen behoren tot dezelfde vriendengroep, maar waarom justitie de twee zaken samenvoegt, is niet precies duidelijk. Twee verdachten worden al snel opgepakt in Egypte. De rest blijkt naar het buitenland te zijn gevlucht toen Assault Police het bericht over de groepsverkrachting publiceerde.

Tegenoffensief

Op 27 augustus schakelt de Egyptische overheid Interpol in. Drie verdachten worden gearresteerd in een dorpje even ten noorden van de Libanese hoofdstad Beiroet en uitgeleverd aan Egypte.

Maar dan komt een tegenoffensief op gang. Nadat ze een verklaring hebben afgegeven aan de Nationale Raad voor Vrouwen, worden drie vrouwelijke getuigen eind augustus gearresteerd. Twee mannen – een kennis en de organisator van het feest in het Fairmont Hotel – worden ook opgepakt. Vanaf dat moment houdt de Nationale Raad voor Vrouwen zich stil. Op meerdere verzoeken van NRC voor een interview wordt niet gereageerd.

In een rapport van Human Rights Watch staat dat de vrouwelijke getuigen dagenlang incommunicado worden vastgehouden en worden verhoord zonder toegang tot hun advocaat.

Ze worden vernederd, uitgeput en onder druk gezet om hun getuigenissen te veranderen. Verschillende bronnen met kennis van de zaak zeggen dat de mannelijke getuigen gedwongen anale onderzoeken moesten ondergaan en dat er een ‘maagdelijkheidstest’ werd gedaan bij een van de vrouwen. Zulke tests hebben geen wetenschappelijke basis en zijn een vorm van marteling, stelt Human Rights Watch.

De mobiele telefoons van de gearresteerde getuigen worden naar de technische afdeling van het ministerie van Binnenlandse Zaken gestuurd om „alle inhoud en gesprekken via communicatieapps op te halen en de verwijderde inhoud terug te krijgen”. Vlak daarna verschijnen persoonlijke video’s en foto’s van de getuigen in staatsmedia, ondanks de nieuwe wet die hun privacy zou moeten waarborgen.

Het is het begin van een heftige en homofobe lastercampagne in de staatsmedia tegen getuigen en activisten die betrokken zijn bij de zaak. Het feest in het Fairmont Hotel zou „een orgie” zijn waar „het grootste homoseksuele netwerk” en „perverselingen” op afkwamen.

Het is weliswaar illegaal, maar niet ongewoon dat informatie over lopende onderzoeken door de autoriteiten naar staatsmedia wordt gelekt, zegt Lobna Darwish. Zo publiceert de krant El Watan een deel van het onderzoeksrapport van de Fairmont-zaak waarin de naam van het slachtoffer te lezen is.

Moraliteit

Volgens de onafhankelijke nieuwswebsite Mada Masr en Human Rights Watch worden de getuigen beschuldigd van losbandigheid, drugsgebruik, het beschadigen van het imago van de Egyptische staat en het misbruiken van sociale media.

De twee mannen en een vrouw zitten nog steeds vast. Van een van de mannen is bekend dat hij wordt vastgehouden omdat er materiaal op zijn telefoon is gevonden waaruit zou blijken dat hij gemeenschap had met iemand van hetzelfde geslacht.

Sinds de invoering van een cybercrimewet in 2018, die onder andere het ‘schenden van de Egyptische familiewaarden’ verbiedt, worden vrouwen, mensen uit de lhbti-gemeenschap en activisten steeds vaker opgepakt voor ‘immoreel gedrag’. „Justitie ziet moraliteit als een topprioriteit en heeft hierin een zeer patriarchaal en conservatief standpunt”, zegt Darwish. Dat verklaart volgens haar ook het optreden van de autoriteiten in de Fairmont-zaak. „Voor het OM is verkrachting onacceptabel, maar het is ook niet toegestaan dat vrouwen bijvoorbeeld seksfilmpjes op hun telefoon hebben: dat is allemaal promiscue. Zo kunnen we begrijpen waarom niet alleen de daders, maar ook slachtoffers en getuigen van seksueel geweld worden opgepakt.”

Lees ook: Seks tegen de wil is ook verkrachting

De arrestaties leiden tot paniek onder feministen, activisten en de lhbti-gemeenschap, vertelt de betrokken activist. Uit angst gearresteerd te worden, verwijderen mensen hun accounts op sociale media en gaan ze tijdelijk offline. „Het gedrag van de autoriteiten geeft een intimiderend signaal af aan slachtoffers en getuigen van seksueel geweld: het indienen van een aanklacht kan ertoe leiden dat je zelf in de gevangenis terechtkomt”, zegt Amr Magdi van Human Rights Watch (HRW).

Volgens Darwish zit de „deur naar de rechtspraktijk nu potdicht voor slachtoffers en getuigen van seksueel geweld” .

Het onderzoek naar de Fairmont-zaak loopt nog. Vorige maand zijn de verdachten én de getuigen overgebracht naar de Al-Nahda gevangenis.