Een ongevraagde extra inlichtingendienst was een Defensie-blunder

Coronacrisis

Commentaar

Het goede nieuws is dat de defensietop eind augustus z’n splinternieuwe Land Information Manoeuvre Centre verbood nog langer z’n inlichtingenrapporten extern te verspreiden. En het verontrustende nieuws is dat deze dienst überhaupt in deze vorm tot stand kon komen. Feitelijk is er onder verantwoordelijkheid van Defensie dit jaar, in de slipstream van de coronacrisis, een experimentele inlichtingendienst ontstaan, bemand door militairen. Een die geheel naar eigen inzicht maatschappelijke data is gaan verzamelen en analyseren, veelal van viruskritische organisaties. Maar ook data over mobiliteit, zorg en economie. Met de bedoeling de coronacrisis, groepsgedrag en doelmatigheid van overheidsbeleid te voorspellen. Dit LIMC is gaan werven bij bestuursorganen of er mogelijk behoefte aan deze analyses zou kunnen bestaan.

Dit alles naast de civiele AIVD en de militaire MIVD. Maar ook buiten de vele organisaties om die zich hier al mee bezighielden, zoals Nationale Politie, Openbaar Ministerie, RIVM en NCTV. Verder onder de radar van het parlement, zonder wettelijk kader, zonder formeel toezicht, buiten de openbaarheid. Maar, nemen we aan, met medeweten van minister Bijleveld (Defensie, CDA). En zeker onder haar verantwoordelijkheid.

Parlementariërs hebben inmiddels om opheldering gevraagd. Dat het LIMC kennelijk terug de kazerne in is gestuurd, is op zich bemoedigend maar nog geen antwoord op de vraag wat de minister ervan wist en wanneer. En waarom zij niet eerder op de rem trapte. Juist daarom heeft een ministerie van Defensie toch een civiele, politieke leiding?

Van afstand lijkt deze ontwikkeling een voorbeeld van function creep – het stapsgewijs uitbreiden van een functie of techniek voor doelen waarvoor die niet in het leven geroepen is. Het LIMC werd immers opgericht vanuit de legitieme behoefte van de landmacht om bij buitenlandse missies een compleet beeld te hebben van de crisis waarin men actief was. Data-analyse is dan een belangrijk hulpmiddel.

Lees ook: Militairen zouden dit zelf heel netjes moeten willen regelen

Dat de coronacrisis een uitgelezen kans is voor war games en scenariostudies ligt ook voor de hand. Zolang dat binnen een kader met regels over opslag, bewaartermijn en privacy was gebeurd, was er geen vuiltje aan de lucht geweest. De beslissing om het LIMC echter ‘live’ trachten aan te sluiten op het bestuur als pseudo-inlichtingendienst kan niet anders dan als een blunder worden gezien.

Militairen hebben in het binnenlandse bestel pas iets te zoeken als zij daar nadrukkelijk toe worden uitgenodigd. Defensie staat met enige regelmaat de civiele overheid bij met mankracht, materieel of expertise. Waarbij er steeds op wordt gelet dat defensie niet zachtjesaan civiele taken overneemt. En dat alles openbaar en transparant is. Dat uitgerekend in een gezondheidscrisis die het wantrouwen over integriteit van de media en de overheid bij sommigen versterkt, militairen in een geheime bijrol opdoemen, is moeilijk te bevatten. Zeker nu die viruskritische groep mag vaststellen dat ze er mede zelf lijdend voorwerp van was. Hun nachtmerries lijken uitgekomen.

Hier mag dus ferm ingrijpen van het kabinet worden verwacht. Het LIMC van Defensie kan verder vooral blijven doen wat de bedoeling was. Oefenen, ontwikkelen, analyseren en dus leren, voor de toekomst. Mits goed gereguleerd en onder actief toezicht. Maar Nederland in coronatijd is niet het slagveld voor de hybride oorlog waar defensie zich, achter ieders rug om, zomaar op mag begeven.