Recensie

Recensie

Een land vol armoede, verdeeldheid en verval

Brexit Aan de hand van verslagen en gesprekken met politici, activisten en burgers geeft journalist Melle Garschagen een scherp beeld van de breuk tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU.

Brexit in Stratford upon Avon, waar het landelijke gemiddelde de uitslag was, 52-48.
Brexit in Stratford upon Avon, waar het landelijke gemiddelde de uitslag was, 52-48. Foto Merlin Daleman

Nog niet zo lang geleden was Brexit het gesprek van de dag, niet alleen in het Verenigd Koninkrijk, maar ook in Nederland. De Britse Lagerhuisvoorzitter schoof aan bij Eva Jinek en correspondenten in Londen, Tim de Wit voor de NOS en Melle Garschagen voor NRC, hielden ons bijna dagelijks op de hoogte van de ontwikkelingen. Nu het vaarwater iets rustiger is en een ander thema alle aandacht opeist, is het tijd voor reflectie. Wat is daar toch aan de hand in Groot-Brittannië? Dit boek opent met de belofte een ‘rauw verhaal’ te vertellen over de harde tegenstellingen in de Britse maatschappij die door de Brexit-discussie ‘nog meer naar voren zijn gekomen’.

Het verhaal bestaat voornamelijk uit verslagen van gesprekken met politici, activisten en burgers die Garschagen heeft opgetekend vanaf 2016, toen het referendum de Leavers aan een meerderheid hielp. Volgens de titel van het boek is het resultaat ‘een intiem portret van de verdeelde Brexit-maatschappij’. ‘Intiem’ is een wonderlijke woordkeuze, waarschijnlijk wordt bedoeld ‘persoonlijk’, want de auteur vermeldt regelmatig ook zijn eigen ervaringen, of die van zijn jonge dochters die een ‘typisch Londense binnenstadschool’ bezoeken.

Het relaas van de verdeeldheid wordt voorafgegaan door een lang verslag van de politieke gebeurtenissen sinds het referendum en mondt uit in een evaluatie van de mogelijkheden voor een land dat knel zit in ‘een knetterende wereldorde’ en een special relation-ship meent te hebben met de Verenigde Staten. Garschagen verwacht een harde Brexit met op termijn weer een toenadering ‘nadat de trauma’s sinds het referendum zijn verwerkt’.

Rijkste buurt

Vooral het politieke gedeelte is behoorlijk gedetailleerd, iets voor de fijnproevers. Hoe zat het ook weer met Anna Soubry en de rebels? Hoe verdreef Boris Johnson Theresa May en Keir Starmer Jeremy Corbyn? Het stuk krijgt een extra waarde door fraaie anekdotes, zoals een toevallige ontmoeting met Corbyn op een station, of een ontbijt met Michael Gove die probeert indruk te maken door de extreme gentleman uit te hangen: ‘So terribly sorry, kan je mij nog een stuk toast aangeven’.

De ‘stem van het Britse volk’ wordt opgetekend tijdens bezoeken aan Wales, Schotland, Noord-Ierland, Noord-Engeland en Londen. We horen argumenten voor of tegen EU-lidmaatschap en meningen over the break-up of Britain (onafhankelijkheid voor Schotland en Wales), de toenemende armoede en ongelijkheid, immigratie, de teloorgang van industrie en visserij, de problemen rond de gezondheidszorg, de brand in Grenfell Tower. Dit flatgebouw staat in een van de rijkste delen van Londen, maar in een ‘mindere’ wijk. 72 mensen stierven toen het vuur een kans kreeg door onbehoorlijk onderhoud en toezicht. De verhalen worden ondersteund door veel achtergrondinformatie en geschiedenislesjes die uiterst informatief zijn. De heldere samenvatting van eeuwen spanning tussen de Ieren en Britten is een kunstwerkje dat zo de schoolboeken in kan.

De verslagen zijn gelardeerd met sfeerbeelden, verwijzingen naar literatuur en treffende observaties. Het referendum, schrijft Garschagen, heeft een complexe zaak teruggebracht tot een simpel ‘ben je Leave of Remain’. ‘In de woorden van de kinderboekschrijver Dr. Seuss: ben je een Flikfnuik of een Flakfnuik.’ Het boek is bijgevolg meer dan een reportage en past in het rijtje van literaire reisverslagen van, bijvoorbeeld, George Orwell of Bill Bryson. Het valt dus wel mee met dat ‘rauwe verhaal’. De feiten, die zijn wel rauw. Veertien miljoen Britten, een vijfde van de bevolking, leeft in armoede. Minder dan één procent van de bevolking bezit de helft van het grondgebied.

Eilandmentaliteit

In de relatieve luwte na de eerste Brexit-storm is een lawine losgekomen van analyses die de oorzaak van de Leave- stem denken bloot te leggen. Is het populisme? Het kiesdistrictensysteem dat leidt tot polarisatie? De losgeslagen media? Anti-globalisme? Of doen we het makkelijk af met een ‘eilandmentaliteit’? (Ook Garschagen gebruikt de term enkele malen.) Dit boek, met op de omslag een foto van een confrontatie tussen een Leaver en Remainer, probeert maar zeer ten dele een specifieke reden te benoemen voor de referendumuitslag. We maken een tocht door het slagveld na de eerste gevechten, de stemmen spreken en de lezer mag luisteren en oordelen.

Het portret van de Britse maatschappij is vanzelfsprekend eenzijdig. Door de keus alleen verdeeldheid, armoede en verval te belichten lijkt alles kommer en kwel daar aan de overkant van de Noordzee. Een karikatuur is het boek toch niet. De sprekers zijn vooral bezorgd, melodrama wordt vermeden. Soms is zelfs wat goeds te melden. Garschagen prijst de openbare school van zijn dochters omdat die Britse eigenschappen etaleert die hij koestert: ‘vindingrijkheid, relativerende zelfspot en het vermogen een groepsgevoel te creëren met oog voor individuele ruimte’. Jammer alleen dat leerlingen op de dure privé-scholen zoveel betere kansen hebben. Groot-Brittannië pas op uw zaak.