Profiel

President Azerbeidzjan is handig zakenman en kaviaardiplomaat

Ilham Aliyev Met het akkoord over Nagorno-Karabach vergroot Aliyev zijn populariteit in Azerbeidzjan enorm.

President Aliyev van Azerbeidzjan bracht maandag een bezoek aan de regio’s Fuzuli en Jabrayil in Nagorno-Karabach.
President Aliyev van Azerbeidzjan bracht maandag een bezoek aan de regio’s Fuzuli en Jabrayil in Nagorno-Karabach. Foto website Alijev / Reuters

Ilham Aliyev is een winnaar. Sinds 2003 won de Azerbeidzjaanse president viermaal de verkiezingen. Daarbij geldt: hoe langer hij zit, hoe hoger het percentage van zijn verkiezingswinst. Bij de laatste stemronde in 2018 behaalde hij maar liefst 86 procent van de stemmen. Het hoofd van de Centrale Kiescommissie van het land verdiende er de bijnaam ‘de tovenaar’ mee.

Maar vorige week behaalde Aliyev een overwinning waarbij alle andere verbleken. Na zes weken hevige strijd om de Armeense enclave Nagorno-Karabach tekenden Azerbeidzjan en Armenië, onder toeziend oog van de Russische president Poetin, een akkoord om het bloedvergieten te stoppen. Daarmee verliest Armenië grote delen van de regio die etnische Armeniërs begin jaren 90 claimden, maar die nooit internationale erkenning kreeg.

Lees ook ‘Er is een akkoord, maar blijven de wapens nu zwijgen in de Kaukasus?

Het is een zege waarmee Aliyev zich voor de Azerbeidzjanen nu al onsterfelijk maakt. Terwijl Armeniërs afgelopen week hun woede koelden op hun regering in Jerevan, werd Aliyev in zijn hoofdstad Bakoe als een held onthaald. Eindelijk werd de belofte ingelost die Azerbeidzjaanse leiders hun volk al decennia voorhouden: het terugbrengen van Karabach onder Azerbeidzjaanse controle. Afgelopen week regende het felicitaties aan zijn Twitteradres. Aliyev liet het tevreden over zich heenkomen. „Onze overwinning gaat niet alleen over herstel van territoriale integriteit. Dit is een strijd tussen goed en kwaad. Omdat we bouwen en creëren. Het Azerbeidzjaanse volk zal opnieuw zijn grootsheid tonen”, twitterde hij dinsdag trots.

Vadertje Heydar

Krachtig, efficiënt, succesvol, beschaafd. Dat is het beeld dat de besnorde en – voor regionale begrippen – boomlange Aliyev graag neerzet. Maar niet zonder emoties, zo bewezen zijn tranen tijdens de begrafenis in 2003 van zijn vader Heydar Aliyev.

Het was Aliyev senior die tijdens zijn 40-jarige carrière als KGB-chef, Sovjet-politicus en (na de onafhankelijkheid in 1991) president, de familienaam tot een dynastie wist te smeden. „Een zorgvuldig ontworpen autocratisch systeem, sterk afhankelijk van familie- en clanleden, olie-inkomsten en patronage”, schreef denktank International Crisis Group in 2004.

Dat de politiek onzichtbare Ilham zijn machtige vader op 41-jarige leeftijd zou opvolgen, was niet te danken aan de stem van het volk. Voor zijn dood had ‘Vadertje Heydar’ via een omstreden referendum zijn enige zoon – op dat moment onderdirecteur van staatsoliebedrijf SOCAR – tot opvolger benoemd.

Toch moest er fraude aan te pas komen, zo constateerden waarnemers, om Aliyev jr. met 76,8 procent van de stemmen te laten winnen.

De troonopvolger koesterde geen plannen om het anders te doen. „De Azerbeidzjanen hebben gekozen voor het beleid van Heydar Aliyev. Ik zie geen alternatief voor dat beleid”, sprak hij bij zijn inauguratie in 2003. Als een van zijn vaders grootste successen roemde hij diens ‘Contract van de Eeuw’, een overeenkomst met internationale oliemaatschappijen waarmee de enorme olievelden in de Kaspische Zee werden ontsloten voor de internationale markt. Wel werd de wet op presidentiële termijnen hervormd: sinds 2016 mag hij niet vijf, maar zeven jaar regeren.

Ilham Aliyev beschikt zelf ook over een uitstekend zakelijk instinct, zo bleek bij de van de Panama Papers, een grootschalig onderzoek waarmee in 2016 internationale corruptie werd blootgelegd. Onder Aliyev bleek sinds 2003 een netwerk van offshore firma’s te zijn opgezet waarmee (olie-)dollars naar het buitenland werden gesluisd.

Aan het hoofd van de illegale bedrijfjes stond Aliyevs echtgenote Mehriban, een modebewuste telg uit een steenrijke familie. Naast hun twee dochters bleken de Aliyevs ook hun toen zesjarige zoon Heydar tot begunstigde van de rekeningen te hebben gemaakt. Het legde de familie geen windeieren: Aliyevs vermogen wordt op 500 miljoen dollar geschat. Hoewel hij de aantijgingen ontkent, scoort zijn land laag op internationale corruptie-indexen.

Kaviaardiplomatie

’s Lands rijkdommen worden niet alleen aangewend om de presidentiële kas te spekken, maar ook ten behoeve van politieke en militaire doelen. Via ‘kaviaardiplomatie’ wist hij de afgelopen jaren kritiek op zijn binnenlandse beleid te smoren. Met „peperdure tapijten, juwelen, luxe smartphones, MacBooks, contracten, vakantiereisjes, prostituees, geld en grote hoeveelheden kaviaar” werden verschillende politici in de Raad van Europa omgekocht. Dit om sancties wegens mensenrechtenschendingen te voorkomen, zo vertelden getuigen aan het European Stability Initiative dat onderzoek deed. In eigen land worden critici de mond gesnoerd, en voert propaganda de boventoon.

Lees ook ‘Parlementariërs eisen onderzoek naar ‘kaviaardiplomatie’

Waar zijn vader streefde naar verzoening, was Aliyevs toon richting Armenië agressief. In 2012 noemde hij Armenië een „land zonder waarde, een vanuit het buitenland gerunde buitenpost, kunstmatig aangelegd op het oude Azerbeidzjaanse land”. Hij begon zich voor te bereiden op de beslissende strijd om Karabach.

Met oliedollars moderniseerde hij de defensiemacht en wist hij Rusland te paaien. De in Rusland, Israël en ‘broederland’ Turkije aangekochte wapens stelden Aliyev de afgelopen weken in staat een fel en meedogenloos militair offensief te voeren in Nagorno-Karabach. Zo leverde Ankara de onbemande TB2-drones, waarmee hij de dynamiek van het conflict in zijn voordeel kon beslechten.

De zege in Karabach geeft Aliyevs populariteit een stevige boost. Toch moet ook hij voorzichtig opereren in het politieke mijnenveld, waar onder de repressie onvrede sluimert. Iedere concessie aan Armenië is er een te veel. Beloftes, zoals de terugkeer van ontheemden, moeten nog waargemaakt. Daarnaast heeft hij de deur opengezet naar een grotere invloed van Rusland en Turkije in zijn land. Als de overwinningsroes is gezakt, zal die sluimerende onvrede mogelijk snel weer de kop opsteken.