Profiel

De 'kwade genius' achter Toeslagenaffaire moet zich voor het eerst verantwoorden

Gerard Blankestijn Hij geldt als de grote man achter het uit de hand gelopen en hardvochtige fraudebeleid. Woensdag staat hij onder ede in de Kamer.

Commissieleden Tom van der Lee (GroenLinks), Roy van Aalst (PVV), Jeroen van Wijngaarden (VVD) en Femke Merel van Kooten-Arissen, op de tweede dag van de hoorzittingen.
Commissieleden Tom van der Lee (GroenLinks), Roy van Aalst (PVV), Jeroen van Wijngaarden (VVD) en Femke Merel van Kooten-Arissen, op de tweede dag van de hoorzittingen. Foto Bart Maat/ANP

In de ruim twee jaar dat de Toeslagenaffaire nu op de politieke agenda staat, zweeft hij dwars door alle dossiers met ellende heen. Deze woensdag verschijnt hij voor de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. De voormalige directeur Toeslagen bij de Belastingdienst zal zich voor het eerst in het openbaar moeten verantwoorden over de handelwijze van zijn afdeling.

Zijn naam: Gerard Blankestijn.

Bij het brede publiek een anonieme belastingambtenaar. Voor de vele gedupeerde ouders in de Toeslagenaffaire een naam die rillingen veroorzaakt. Gerard Blankestijn wordt door hen gezien als de kwade genius en de kille uitvoerder van het meedogenloze fraude- en opsporingsbeleid die vele duizenden gezinnen in grote financiële problemen heeft gebracht.

Strafrechtelijke aangifte

Het bracht juridisch adviseur Orlando Kadir ertoe een jaar geleden strafrechtelijke aangifte tegen Blankestijn – en enkele andere (oud-)topambtenaren – te doen. Ook uit naam van bijna vijfhonderd gedupeerden die hij zegt te vertegenwoordigen. Er is volgens de jurist zowel voor zijn eigen gezin als voor zijn cliënten „dusdanige schade ontstaan, doordat er onrechtmatig, onwetmatig, strafrechtelijk doelbewust gehandeld is. Dit betreft opzettelijke dwaling, misleiding en bedrog”, motiveerde hij in de aangifte in zijn woonplaats Alphen aan den Rijn.

Claudia Kloppenbörg uit Gouda, die al sinds 2008 in een juridisch gevecht met de Belastingdienst is verwikkeld over het onterecht terugvorderen van kinderopvangtoeslag, dreigt eveneens met aangifte tegen Blankestijn. Hij zou haar persoonlijk hebben beschuldigd van toeslagenfraude. Kloppenbörg: „In meerdere telefoongesprekken, al jaren geleden, noemde hij mij fraudeur of iets van die strekking. Volgens mij is het andersom. Ik eis daarvoor excuses en anders stap ik naar justitie.”

De strafrechtelijke aangifte die staatssecretaris Alexandra van Huffelen dit jaar deed was niet tegen individuele ambtenaren gericht maar de Belastingdienst als geheel.

Toch was de aanleiding daarvoor „redelijke vermoedens” van twee misdrijven door individuele ambtenaren: beroepsmatige discriminatie en knevelarij (ten onrechte vorderen van geld van belastingplichtigen). Vier ambtenaren waar zo het licht op werd gezet, werd kort na de aangifte door de staatssecretaris de wacht aangezegd.

Daar zat Gerard Blankestijn niet bij. Hij had in september 2018 al een andere carrièrestap gezet. Na acht jaar leiding te hebben gegeven aan de directie Toeslagen werd hij algemeen directeur mkb bij de Belastingdienst.

Dat was een doorn in het oog van veel Kamerleden. Uit de stroom onthullingen van Trouw en RTLNieuws, die sinds 2018 hun tanden in de affaire zetten, bleek dat mensen die intern aan de bel hadden getrokken hun baan dreigden te verliezen. En hoofdverantwoordelijke Blankestijn kreeg een andere directeurspositie.

„Tot nu toe werd alleen de klokkenluider met ontslag gedreigd – die zou iets gelekt hebben – maar degenen die jarenlang illegaal gehandeld hebben niet”, zei CDA’er Pieter Omtzigt vorig najaar in een debat met de inmiddels opgestapte staatssecretaris Menno Snel (D66). De naam Blankestijn viel nog niet in de Tweede Kamer, maar de kenners van het dossier wisten dat Omtzigt onder anderen hem voor ogen had. Het is voor het parlement lastig en eigenlijk not done vervelende of beschuldigende dingen over ambtenaren te roepen. In het staatsbestel kunnen zij zich immers niet verdedigen – de staatssecretaris, of minister is politiek verantwoordelijk.

Onbehoorlijk bestuur

Toch drong de Kamer, Omtzigt voorop, in toenemende mate aan op het blootleggen van de rol van topambtenaren in het toeslagendrama. Dat leidde uiteindelijk tot de instelling van de Parlementaire ondervraging die deze week begon. Niet alleen Blankestijn verschijnt onder ede, ook enkele van zijn (oud-)collega’s.

Lees ook: Zo reageren gedupeerden toeslagenaffaire op bijeenkomst met premier Rutte

Het verhoor dinsdag van een lager geplaatste ambtenaar van de Belastingdienst gaf veel extra stof voor scherpe vragen. Sandra Palmen- Schlangen verklaarde als intern jurist in maart 2017 te hebben gewaarschuwd dat de afdeling Toeslagen juridisch niet zuiver handelde. Er was sprake van onbehoorlijk bestuur, de rechtsbescherming van ouders werd geschonden. Ze adviseerde dat de Belastingdienst direct zou stoppen met procederen en overgaan tot het compenseren van ouders. Het betrokken managementteam negeerde dit advies, stopte het in een diepe la. Palmen-Schlangen werd bedankt voor haar diensten en kreeg al na een half jaar een andere functie. Verantwoordelijke directeur voor deze gang van zaken: Gerard Blankestijn.