Opinie

De staat maakt meer kapot dan hem lief is

Tom-Jan Meeus

De landmacht blijkt sinds de corona-uitbraak data te verzamelen over mogelijke onrust onder de bevolking, onthulde NRC maandag. Dit is wel even iets. Overheden die eigen burgers in de gaten houden, gaan niet alleen een grens over, zij organiseren ook hun eigen nederlaag: je zult nooit het vertrouwen van de eigen bevolking krijgen als je het niet kunt geven.

Nu zie je al langer vergelijkbare verschijnselen. Een paar jaar geleden beschreef ik hoe ministeries bijna allemaal met social media watchers zijn gaan werken. Mensen die in real time bijhouden hoe beleidsmaatregelen online vallen en uitslaande brandjes meteen aan de top melden. Ontwapen de boze burger voordat hij zich kan organiseren.

Ook rond Covid-19 zag je dat hierop werd gestuurd. In maart schetste NRC dat het kabinet via media-onderzoek de opvattingen van burgers over coronamaatregelen in kaart bracht. „Op zulke momenten moet je de bevolking niet tegen je hebben”, zei Henri Kruithof, oud-VVD-woordvoerder. Later kwam aan het licht dat het kabinet destijds zelfs probeerde greep op de politieke gasten in talkshows te houden.

Nu bleek uit het NRC-stuk maandag ook dat de landmacht zijn dataverzameling aanlegde uit angst voor desinformatie. Een reële complicatie in crisistijd. Sinds de MH17-ramp heeft het kabinet bijvoorbeeld veel last van Russische inmenging, en nog vorige week kwam daarover een sprekend detail aan het licht: een ondertekenaar van de brief waarin Trump in 2017 werd gevraagd naar nieuw MH17-onderzoek, MH17-blogger Max van der Werff, werkt voor een mediabedrijf dat volgens onderzoekcollectief Bellingcat samenwerkt met een Russische inlichtingendienst.

Het ongemakkelijke van dit soort ‘hybride oorlogvoering’ is dat een open samenleving er amper tegen bestand is. Sociale media zijn ideaal om verzinsels met feiten te vermengen, en het uiteindelijke gevaar is dat open maatschappijen – zie de VS – geen collectieve feiten meer kennen, zodat de legitimiteit van overheidsoptreden altijd betwijfeld kan worden.

Evengoed hebben de hier genoemde voorbeelden van het monitoren van burgers iets absurds zolang socialemediaplatforms, die deze verschijnselen versterken, zichzelf niet reguleren. Zij staan doorgaans een vrijwel grenzeloze vrijheid aan gebruikers toe, en zolang zij bijvoorbeeld geen redactionele standaarden hanteren, kan die vrijheid voor gebruikers zich ook tegen westerse vrijheden keren.

Dus je begrijpt wel dat zo’n landmacht hiervoor beducht is. Je zou alleen hopen dat ze daar óók het primaire effect van hun eigen keuzes inzien. Dat ze met hun optreden juist verergeren wat ze beogen te bestrijden: een dieper wantrouwen van de bevolking tegen de overheid.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft elke dinsdag op deze plek een column.