Opinie

‘Autogratie’ van Trump pas aan de orde na veroordeling

Verenigde Staten Zou Trump zichzelf gratie kunnen verlenen voor mogelijk strafbare feiten? De kans dat hij hiermee wegkomt is klein, denkt

Een mogelijke hindernis voor de Amerikaanse president Donald Trump om zijn verlies toe te geven bij de presidentsverkiezingen is de dreiging van verschillende processen die hem boven het hoofd hangen. Het houdt hem in ieder geval bezig. In juni 2020 twitterde Donald Trump: „Ik heb het absolute recht mijzelf GRATIE te verlenen zoals verschillende rechtsgeleerden hebben gesteld, maar waarom zou ik dat doen als ik niets verkeerds heb gedaan?”

Volgens de Amerikaanse grondwet heeft de president inderdaad het recht om gratie te verlenen. Artikel 2 van die grondwet luidt, „[…] hij (de president) zal de macht hebben om strafopschorting of gratie te verlenen tegen vergrijpen tegen de Verenigde Staten [...].”

De vraag of dat een absoluut recht is om zichzelf te gratiëren wordt evenwel door veel rechtsgeleerden ontkennend beantwoord. Het gaat hier overigens om gratie met betrekking tot federale misdrijven. Dat zijn misdrijven die federale wettelijke bepalingen schenden en bijgevolg worden vervolgd op grond van federaal strafrecht.

Rechter in eigen zaak

In de Amerikaanse geschiedenis is een presidentiële zelfgratiëring niet eerder voorgekomen. Wel rees 46 jaar geleden de rechtsvraag of dit wel kon toen Richard Nixon te kennen gaf zelfgratiëring te overwegen. Mary Lawton, een hoge advocaat op het ministerie van Justitie, stelde dat dit niet tot de mogelijkheden behoorde. In haar memo van 5 augustus 1974, vier dagen voordat Nixon zijn ambt neerlegde, schreef ze: „Op grond van de fundamentele regel dat niemand rechter mag zijn in eigen zaak, kan de president zichzelf geen gratie verlenen.” Zij kreeg veel bijval.

De vraag betreffende een presidentiële zelfgratiëring van Trump is voorgelegd aan twaalf juridische experts. Zij waren unaniem van mening, de één soms stelliger dan de ander, dat zelfgratiëring nimmer de bedoeling kan zijn geweest van de makers van de Amerikaanse grondwet. Trump heeft evenwel mogelijk met de gedachte van zelfgratiëring in het achterhoofd strategisch gehandeld door Amy Coney Barrett als rechter in het Supreme Court te benoemen. Van haar is bekend dat ze niet veel op heeft met het hanteren van een creatieve, vrijzinnige interpretatie van een wettekst.

Grammaticale interpretatie van de wet verdient volgens haar de voorkeur. Zo had ze dat geleerd van haar mentor Antonin Scalia, voormalig rechter aan het Hooggerechtshof. Zijn interpretatie van de Amerikaanse (grond)wet als originalist en textualist is haar glanzend voorbeeld. Deze rechtstheoretische overtuiging houdt in dat een rechter de letterlijke tekst van de grondwet zwaar moet laten wegen en die tekst strikt moet uitleggen volgens de betekenis die de makers ervan ten tijde van de vaststelling van de wettekst hadden. In zijn en Barretts visie kan de bedoeling van de wetgever daarom niet afdoen aan de tekst.

Lees ook: Trump kan in Iran en elders geen rare bokkesprongen maken

Schuld erkennen

Deze visie zou mee kunnen brengen dat het absolute gratiëringsrecht van Trump de zegen van het Supreme Court krijgt. Daarmee is Trump echter nog niet uit de gevarenzone. In verschillende Zuid-Amerikaanse landen, zoals bijvoorbeeld Argentinië en Chili, is eenzelfde eigengratiëring toegepast, maar die is door opvolgende regeringen subiet weer ongedaan gemaakt. Het is zeer waarschijnlijk dat de regering van Joe Biden in het voorkomend geval hetzelfde doet.

Daar komt nog bij dat zelfgratiëring minst genomen een vorm van schulderkenning inhoudt. Voor Trump is dit geen aanlokkelijk perspectief als hij serieus overweegt over vier jaar opnieuw in de race voor het presidentschap mee te doen.

We kunnen veel zeggen van de rechtsgang en de naleving van de ‘rule of law’ in de VS , maar een criminele president die schuld aan federale misdrijven heeft bekend is echter vermoedelijk een brug te ver. En daarom is ook de omweg waarop Mary Lawton destijds reeds wees, inhoudend dat Trump tijdelijk zijn functie neerlegt en zich door vicepresident Pence laat gratiëren, voor hem evenmin een aantrekkelijke oplossing.

Eerst veroordeling nodig

Zelfgratiëring op dit moment is tenslotte inderdaad radicaal inconsistent met de grondwet, zoals de rechtsgeleerde Richard Pilder meent, omdat het instituut van gratie een correctie op een rechterlijk vonnis inhoudt. Daarom was de premature gratie van de toenmalige president Gerald Ford op 8 september 1974 aan zijn voorganger Richard Nixon voor de misdrijven die hij „mogelijk had gepleegd” zo opmerkelijk.

Vroeger placht de regerende vorst het gratierecht uit de volheid van zijn macht als gunstbetoon ofwel een soort genade te hanteren. Tegenwoordig wordt gratie evenwel als het completeren van het recht doen gezien. Zonder veroordelend vonnis van Trump valt er echter niets te completeren of barmhartigheid ten toon te spreiden.

Dit inzicht schijnt Trump nog net wel te hebben getuige zijn uitspraak „[…] waarom zou ik dat doen als ik niets verkeerds heb gedaan?” („[...] why would I do that when I have done nothing wrong?”)

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.