Opinie

Schuif mensenrechten niet opzij bij vaccintesten

Corona Haast maakt vaccinonderzoek niet beter. Als we medische ethiek schrappen, ondermijnen we onze democratische samenleving, menen , en .

Na een lang en onzeker jaar kwam het verlossende woord vorige week: farmaceut Pfizer heeft naar eigen zeggen een coronavaccin ontwikkeld dat tot 90 procent effectief blijkt. Deze maandag meldde farmaceut Moderna een vaccin te ontwikkelen dat voor 94,5 procent effectief lijkt te zijn. Het einde van de ‘anderhalvemetersamenleving’ lonkt.

Maar ondanks de veelbelovende vooruitzichten zullen deze vaccins mogelijk toch niet het laatste zijn. Bij teleurstellende ‘real-world’-resultaten of beperkte effectiviteit is de kans groot dat er nog veel meer vaccinonderzoek gedaan moet worden, ook door andere farmaceuten. De medische wetenschap is nu eenmaal traag. En dat is alleen maar goed: de bescherming van kwetsbare proefpersonen is niet gebaat bij haastige spoed.

Toch is niet iedereen te spreken over de strenge regels omtrent proefpersonenonderzoek. Vanwege de lange doorlooptijd van vaccinonderzoek (gemiddeld zo’n vijf á tien jaar volgens het RIVM) gingen het afgelopen halfjaar steeds meer stemmen op om in deze uitzonderlijke noodsituatie de kernprincipes van proefpersonenonderzoek overboord te gooien.

Zo pleitte Rosanne Hertzberger in NRC (31/10) voor een „radicale breuk met de regels”, bijvoorbeeld door middel van „besmettingsstudies”, waarbij gezonde vrijwilligers worden blootgesteld aan SARS-CoV-2. Ze beroept zich daarbij op de grote noodzaak van een coronavaccin voor de maatschappij. Hoewel veel Nederlanders er zo over zullen denken, is dit een fundamentele denkfout.

Proefpersonenonderzoek

We kennen in Europa strikte regels voor proefpersonenonderzoek. Deze zijn een reactie op de vele onethische medische experimenten, zoals Hertzberger zelf ook schrijft, in de periode voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog – denk aan de nazi-experimenten door Josef Mengele en actieve besmetting van proefpersonen met het pokkenvirus in de zoektocht naar een vaccin. Na de oorlog werd bescherming tegen dit soort praktijken gezocht in mensenrechtenverdragen en onderzoeksstandaarden.

Lees ook: Volg de wereldwijd race naar een vaccin

Juist in uitzonderlijke tijden worden echter onze ethische en juridische principes op de proef gesteld en wordt het aanlokkelijk deze overboord te gooien. Dit was zo in de Tweede Wereldoorlog, maar blijkt nu weer in deze gezondheidscrisis. De strikte medisch-ethische regels die in Europa gesteld worden aan proefpersonenonderzoek zijn echter juist tot stand gekomen om de fundamentele rechten van kwetsbare of afhankelijke mensen in noodsituaties te beschermen. Als we bij elke crisis de medische ethiek en rechtsbescherming aan de kant zouden schuiven, ondermijnen we de fundamenten van onze democratische samenleving.

In Nederland beschermen we proefpersonen in de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO). Op grond van deze wet is een zorgvuldig proces ingericht voor het doen van medisch-wetenschappelijk onderzoek op personen. Zo moeten onderzoeken volgens de WMO voordat zij beginnen worden goedgekeurd door medisch-ethische toetsingscommissies (METC’s). Deze beoordelen bijvoorbeeld of de deelname volledig vrijwillig is, of proefpersonen voldoende op de hoogte zijn van de risico’s en of het onderzoek niet op een minder belastende manier kan worden uitgevoerd. Het gaat dan met name om de vraag of er een redelijke balans is tussen de opbrengsten van het onderzoek en de risico’s voor de proefpersonen. Ook in een uitzonderlijke situatie als de huidige pandemie blijven die criteria gelden; mensenrechten kunnen niet zomaar aan de kant worden geschoven in tijden van nood.

Gespannen voet

Een Covid-besmettingsstudie staat op gespannen voet met de eisen uit de WMO. Hoewel het besmetten van gezonde vrijwilligers grote voordelen kan hebben voor het versnellen van het onderzoeksproces, is het de vraag of de belasting van de proefpersonen hiertegen opweegt. Want wat als het vaccin niet effectief is? We kennen veel van de risico’s van Covid-19, zeker op lange termijn, nog niet. En ook gezonde jongeren belanden weleens op de IC. Deze belangenafweging kan dus niet goed worden gemaakt.

Daarnaast speelt het probleem met ‘informed consent’. De WMO vereist dat proefpersonen volledig op de hoogte zijn van alle risico’s en daar bewust mee instemmen. Alleen dan kan deelname bestempeld worden als vrijwillig. Het is op het moment niet mogelijk om proefpersonen volledig te informeren over de risico’s omdat er nog zoveel onbekend is. Daarmee is het dus ook de vraag hoe vrijwillig deelname aan proefpersonenonderzoek in de vorm van besmettingsstudies is.

We moeten bovendien niet uit het oog verliezen dat het vertrouwen in proefpersonenonderzoek en de medische wetenschap eronder kan lijden als nu de regels overboord worden gezet. Als er iets misgaat in de testfase en proefpersonen schade oplopen, zullen mensen zich in de toekomst niet snel meer aanmelden als vrijwilliger. Ook na Covid hebben we vrijwilligers nodig in het medisch onderzoek.

Wij mogen ons nu rijk rekenen als de vaccins van Pfizer en Moderna, die relatief gezien buitengewoon snel zijn ontwikkeld, zo effectief blijken als de farmaceuten zelf stellen. Maar ook als dat niet zo is, en we nog even moeten wachten op een ander vaccin, moeten we deze overwinning van de ‘trage’ wetenschap in de strijd tegen Covid-19 zien als een overwinning voor de mensenrechten in uitzonderlijke tijden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.