Nederland, Groningen, 12-11-2020.

portret van Alex Friedrich.

foto: Siese Veenstra

Interview

‘Het was gevaarlijk wat we aan het doen waren’

Alex Friedrich | OMT-lid Noord-Nederland telt weer weinig infecties. Dat bewijst dat eerder en sneller ingrijpen moet, zegt OMT-lid Alex Friedrich. „Hier kwamen maatregelen steeds net op tijd.”

Aan het begin van de corona-epidemie in maart kreeg arts-microbioloog Alex Friedrich (49) van het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) het publiekelijk aan de stok met minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA). In de provincie Groningen werd het zorgpersoneel dat geen klachten had, ook buiten de ziekenhuizen, regelmatig getest, terwijl dit in de rest van het land nog niet mogelijk was. Dat was „ieder voor zich”, volgens de minister, en „geen manier waarop je een crisis te lijf gaat”.

Maar Friedrich, hoogleraar, hoofd van de afdeling medische microbiologie en infectiepreventie aan het UMCG en lid van het Outbreak Management Team (OMT), liep voor op het landelijke beleid. Hij vond dat er te langzaam gereageerd werd op het virus dat zich zo makkelijk kon verspreiden. „Het was gevaarlijk wat we aan het doen waren”, zegt Friedrich.

Ruim een halfjaar later is hij positiever over het testbeleid. Maar hij waarschuwt voor een derde golf begin volgend jaar, en hij tempert de hoge verwachtingen rondom het vaccin. „We lopen wellicht het risico dat vanaf september volgend jaar mensen weer vatbaar zijn voor het coronavirus.”

Sinds het begin van de epidemie monitort Friedrichs team de regionale cijfers van Groningen, Friesland en Drenthe. „We doen dat realtime, sneller dan de landelijke cijfers, waardoor we eerder kunnen handelen”, vertelt hij. Ook de landelijke en Europese cijfers houden ze in de gaten. „Voor ons is Münster dichter bij dan Rotterdam, dus hebben we een Europees dashboard met buitenlandse ziekenhuizen. Dagelijks trekken er alleen al in de grensregio achtduizend werkenden over de grens.”

Besmettingen beperkt

Zowel in de eerste als in de tweede golf nu bleef het aantal coronabesmettingen in Noord-Nederland beperkt. Enerzijds geluk, zegt Friedrich. „De landelijke maatregelen kwamen in maart en in oktober voor ons net op tijd, terwijl het in Brabant en nu in de Randstad al te laat was.” Anderzijds namen ze in het noorden sneller maatregelen: zorgmedewerkers werden niet alleen laagdrempelig getest, ze mochten ook niet buiten de regio reizen. Vanaf september waren mondkapjes verplicht voor studenten in het UMCG en medewerkers die in het buitenland of een Nederlandse brandhaard waren geweest.

Dat heeft allemaal effect, zegt Friedrich. „Slechts 2 procent van onze medewerkers is nu positief getest, tegenover 6 procent van de mensen in het noorden. De zorg blijft hier zelfs in de slechtste omstandigheden draaien.”

Zelf kon Friedrich niet ontsnappen aan het virus. Begin maart raakte hij besmet. „Ik was twee weken echt ziek, maar vijf weken later kon ik gelukkig weer hardlopen”, zegt hij. „Al ken ik veel mensen van mijn leeftijd of zelfs jonger waarmee het anders is afgelopen.”

Mogen we stellen dat de tweede golf voorbij is?

„De besmettingsgraad daalt fors, dat is een goed teken.”

Dus binnenkort kunnen de maatregelen worden versoepeld?

„Ik denk niet dat het haalbaar is om op het niveau van voor 1 september te komen, toen het coronavirus even onder controle was. Mensen komen nu meer in binnenruimtes, de temperatuur is lager, het immuunsysteem van mensen is minder sterk. Zo zijn er nog veel factoren waardoor het virus zich beter kan verspreiden en meer mensen ziek worden. De teugels loslaten in de winter kan niet.”

Komt die derde golf eraan?

„Dat hangt af van ons gedrag. Als iedereen tot 15 januari in Nederland blijft, zoals het kabinet wil, en zich beperkt tot een stil Kerstfeest in kleine kring en een rustig Oud en Nieuw, dan kunnen we een derde golf vertragen. Gaan we Kerst vieren met familie uit het hele land in een huisje op de hei, en vertrekken we allemaal op 16 januari naar ons wintersportadres, dan duurt het drie weken totdat in februari een derde golf uitbreekt.

„Als je veel verschillende maatregelen tegelijk loslaat, breekt het virus sneller door. In september gingen de scholen open, kwamen studenten en mensen terug uit het buitenland en gaven de universiteiten weer fysieke colleges. Meteen brak het virus door, vooral in studentensteden. Waarom nam het kabinet op 28 september eerst lakse maatregelen en pas op 13 oktober de strenge maatregelen die nodig waren?”

Heeft u zich hard gemaakt voor sneller strengere maatregelen binnen het OMT?

„Alle OMT-leden hebben voor geheimhouding getekend, dus ik kan niks zeggen over wat daar besproken wordt. Maar het is duidelijk dat ik slechts één OMT-lid ben en dat het vaker voorkomt dat meningen verschillen.

Over de persconferentie van 3 november: ‘Regionaal beleid wordt nu leidend in de coronacrisis’

„Bij een derde golf moeten we eerder ingrijpen: hit hard and early. Zijn er hotspots in een regio, verplicht dan geen mondmaskers in drie straten, maar in de hele regio. En een regio is groter dan een stad, gemeente of provincie. Nederland is epidemiologisch op te delen in vier gebieden waarin mensen wonen, werken en reizen: Noord, Zuid, Oost en West. Het heeft alleen zin als een heel landsdeel in lockdown gaat. En dan kunnen twee of drie weken genoeg zijn.”

Tijdens persconferenties van het kabinet worden maatregelen aangekondigd voor enkele weken of een maand, maar die worden uiteindelijk vaak verlengd. Hoe weet u dat twee weken genoeg is?

„Groningen liep vanaf september qua besmettingen drieënhalve week achter op de Randstad. Na de maatregelen van 28 september en vooral 13 oktober namen de besmettingen in Noord-Nederland binnen zeven dagen drastisch af. Dat interpreteer ik als volgt: een lockdown in een vroege fase heeft sneller effect. De remweg van een sneltrein is langer dan van een trein met weinig vaart. Hoe sneller wordt ingegrepen, hoe eerder maatregelen kunnen worden versoepeld.

Na de zomer was Groningen koploper, nu lijkt het tij gekeerd

„Bij eerder ingrijpen kun je ook meer doen aan preventie. Dan is bron- en contactonderzoek nog mogelijk. En kunnen regio’s zich richten op mensen die zich niet aan lockdownmaatregelen kunnen houden, zoals zorgmedewerkers, studenten, asielzoekers en medewerkers van slachthuizen. Ik schat dat zo’n 20 tot 30 procent van de mensen woont of werkt in een groepssituatie en daardoor niet thuis kan blijven bij symptomen, die moeten regelmatig worden getest.”

Wanneer kunnen de maatregelen worden versoepeld?

„We kunnen pas over versoepelingen nadenken als die gepaard gaan met andere maatregelen, zoals sneltesten. Die bieden mensen de mogelijkheid om zich regelmatig te laten testen. Niet om te weten of iemand de ziekte Covid-19 heeft, maar of iemand besmettelijk is met het virus, met of zonder symptomen. De uitslag van sneltesten is 24 uur geldig.

„Nu moet je tien dagen in quarantaine als je in contact bent geweest met iemand die corona heeft. Als iemand zonder klachten zich dagelijks test met een sneltest dan kan diegene alsnog naar het werk of zelfs een restaurant bezoeken als hij of zij op dat moment niet besmettelijk blijkt. Al moet diegene zich dan wel regelmatig laten testen, ongeveer twee weken lang, en daarvoor hebben we nu de testcapaciteit nog niet. Daarvoor zijn waarschijnlijk miljoenen sneltesten per week nodig. Hopelijk is dat vanaf de Kerst al wel mogelijk.”

In Duitsland wordt strenger gehandhaafd. Mensen moeten verplicht in thuisquarantaine op straffe van een boete die kan oplopen tot 25.000 euro. Moeten we dat ook in Nederland invoeren?

„In Duitsland kan iemand inderdaad vanuit overheidswege verplicht worden om thuis te blijven bij een positieve coronatest. Maar in Duitsland accepteren mensen dat, ook bedrijven worden sneller gesloten.

„Als Duitser vind ik het aangenamer hoe wij het hier in Nederland doen. Hier heb je geen overheid nodig om mensen thuis te houden. In Nederland zijn we gewend solidair en collectief samen te werken als we op de dijk staan en bij de buurman tien kilometer verderop de dijk doorbreekt. Dan gaan we helpen, omdat we beseffen dat het water ook bij ons kan overstromen. Als we mensen blijven motiveren omwille van solidariteit, dan is strenge handhaving niet nodig.”

Maandag kwam goed nieuws naar buiten over een potentieel coronavaccin, dat het risico op de longziekte Covid-19 met 90 procent verlaagt. Komt er daarmee zicht op het einde van de pandemie?

„Dit is heel goed nieuws. We weten helaas nog te weinig over hoelang het vaccin werkt. Wel is duidelijk dat er naast een grote logistieke operatie een juiste verdeling van het vaccin nodig is. Als mensen met een risico om ernstig ziek te worden en zorgmedewerkers het als eerste toegediend krijgen, dan gaat het al een enorme positieve invloed hebben op de verspreiding van het virus.

„Maar het is op dit moment niet duidelijk of het na een halfjaar weer uitgewerkt is. Waarschijnlijk moeten we zoals bij de griepprik elk jaar bepaalde groepen vaccineren. We lopen het risico dat als we in het voorjaar iedereen massaal gaan vaccineren, dat sommige mensen in het najaar het virus weer kunnen overdragen. En ook volgend jaar is er een kans op een coronagolf in september. Dat vraagt om een goede timing en strategie.

„Sommige mensen denken dat met de komst van het vaccin het virus verdwijnt en we het leven kunnen oppakken zoals voor 2020. Dat is waarschijnlijk niet zo. Covid-19 wordt op een bepaald moment een normale infectieziekte, waarmee we kunnen leven. Maar dan moeten we de zorg daar wel op aanpassen.”