Bidens verkiezing biedt Nederland kans op prominentere rol in EU

Bondgenootschap Door het vertrek van de Britten uit de EU ligt er een vacature open waar Nederland kans op maakt: de „geprivilegieerde gesprekspartner” worden van de nieuwe Amerikaanse president.

De Amerikaanse verkiezingsnacht in Nieuwspoort, door corona grotendeels online. Foto EPA Sem van der Wal
De Amerikaanse verkiezingsnacht in Nieuwspoort, door corona grotendeels online. Foto EPA Sem van der Wal

Wie wordt de nieuwe beste vriend van Joe Biden binnen de Europese Unie? Voor de Amerikaanse oud-diplomaat Paul Bremer is er eigenlijk maar één serieuze kandidaat: Nederland. „Ik zal niet zo ver gaan een nieuwe Gouden Eeuw te voorspellen, maar Bidens verkiezing biedt Nederland een echte kans op meer invloed en gezag”, zegt hij tijdens een telefoongesprek vanuit de VS.

Decennialang waren de Britten de informele vertegenwoordiger van Amerikaanse belangen binnen de EU. De „geprivilegieerde gesprekspartner” of „interlocuteur valable”, zoals Bremer het graag in het Frans zegt. „Door Brexit zijn zij hun plek aan de EU-vergadertafels kwijtgeraakt, en wij onze blik van binnenuit”, aldus Bremer, in de jaren tachtig Amerikaans ambassadeur in Nederland, maar vooral bekend om het ‘ladies and gentlemen, we got him’ dat hij als oud-bewindvoerder in Irak uitsprak na de arrestatie van Saddam Hoessein.

Sinds de overwinning van Biden overheerst in heel Europa de opluchting. De opluchting is zelfs zo groot, dat minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA) donderdag in een AD-interview net als Trump de diplomatieke mores overboord zette. „De onvoorspelbaarheid, het regeren per tweet”, zei ze over Trump. „Je moet ermee werken, maar het is ingewikkeld.”

Maar de aanstaande wisseling van de wacht in de VS roept ook nieuwe vragen op. Sinds Brexit woedde op de Haagse burelen van Buitenlandse Zaken al een discussie over de vraag hoe Nederland zich zonder Britse ruggensteun moet verhouden tot Duitsland en Frankrijk. Dat leidde tot een historisch ongekende intensivering van de relatie met Parijs, ook op defensiegebied. Nu komt daar een nieuwe discussie bij: kan Nederland voor de VS worden wat het VK ooit was? „Iemand binnen de EU die net als wij de liberale internationale orde koestert en ons de EU kan helpen begrijpen”, aldus de functieomschrijving die Bremer erbij levert.

Lees ook: wat Brexit betekent voor de Nederlandse positie in Europa

Americanitis

Net als Bremer verwacht ook oud-topdiplomaat Henne Schuwer, die onder meer ambassadeur in Washington was, dat Nederland onder Biden prominenter op de Amerikaanse radar zal verschijnen. „En dat zal wederzijds zijn: we zijn idolaat van de VS”, zegt Schuwer. „De verkiezingen in Duitsland zijn voor ons honderd keer belangrijker, maar alleen aan die van de VS offeren we hele nachten op, al is het maar om het showelement dat je in Duitsland niet zult aantreffen.”

De vraag is: wil Nederland dit ook, net nu het bezig is de eigen plek in de EU te vinden? Tijdens het jongste Kamerdebat over de begroting van Buitenlandse Zaken werd herhaaldelijk gewaarschuwd voor een te snelle terugkeer naar de Amerikaanse schoot. „Wij lijden aan Americanitis, aan de neiging om altijd even over onze schouder te kijken naar onze grote broer”, zei Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma van coalitiepartij D66.

Bremer begrijpt dat Nederland na de traumatische Trump-jaren „niet alles wil inzetten op Amerikaans leiderschap”. Maar hij waarschuwt ook: „Het alternatief voor Amerikaans leiderschap is een nogal chaotische situatie in Azië.” Volgens hem is de EU bij lange niet in staat om de bewakingsrol (‘policing’) te spelen die de VS in die regio spelen. Hij bepleit „burden sharing”: als het de EU lukt om zelf meer militair tegenwicht te bieden aan Rusland, kunnen de VS zich concentreren op Azië.

Lees ook: hoe Rutte leerde dansen met Trump

De Amerikanen zouden in plaats van de Nederlanders natuurlijk ook de Duitsers het hof kunnen maken. „Maar die maken zich op voor een twee jaar durende worstelwedstrijd wie de opvolger van bondskanselier Angela Merkel gaat worden”, zegt Bremer. Zuid-Europa? „Een beetje een bende.” Frankrijk dan? „Frankrijk is Frankrijk.”

Oud-ambassadeur Schuwer wijst nog naar Ierland. De Iers-Amerikaanse Biden heeft daar een speciale band mee. Zelf geloven de Ieren erin. „Joe Biden is zo’n beetje een loterijprijs voor Ierland, een Europese loterijprijs ook nog”, aldus de prominente Ierse tv-journalist Tommie Gorman vorige week in zijn column. Maar Schuwer plaatst meteen kanttekeningen bij de Ierse ‘kandidatuur’. „Ierland is klein en slaat geen deuk in een Europees pakje boter. Wij ook niet heel erg, maar wel méér, zeker met iemand als premier Rutte die al tien jaar actief is in Europa.”

Russische hack

Nederland dus. „Het grootste van de kleine landen”, zoals Bremer het noemt. De Amerikaan vindt dat Den Haag „niet moet terugdeinzen” om in gesprek te gaan met de VS over die nieuwe rol – „uiteraard op basis van vertrouwelijkheid”. Tegelijkertijd is het voor zowel Bremer als Schuwer duidelijk dat Nederland het VK nooit volledig kan vervangen. Nederland ontbeert volgens Bremer in de eerste plaats vooral ook de militaire kracht die het VK wel te bieden heeft.

Schuwer ziet wel andere raakvlakken, zoals digitale economie, handel en kennisinstituten. „Daar hebben we duidelijk wat te bieden. We zijn ook goed in inlichtingendiensten. Niet zo goed als de Britten, maar we kunnen best veel.” In 2018 verstoorde de Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst (MIVD) een Russische hack van de OPCW, de organisatie in Den Haag die het verbod op chemische wapens controleert.

‘Strategische autonomie’, het nu in Brussel populaire idee dat de EU zelfstandiger moet worden op het terrein van defensie en veiligheid, klinkt „heel mooi”, zegt Schuwer. „Maar het kost ook heel veel geld. Willen we dat? En kunnen we ons daarmee dan dezelfde bescherming bieden als die van de Amerikanen? Ik denk het niet.” Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) hield de Kamer donderdag een onderzoek van de Europese Rekenkamer voor, waarin de kosten van een zelfstandige EU-defensie worden geraamd op 300 miljard euro. „Dat zijn bedragen die we niet zomaar eventjes gaan ophoesten.”

Maar herstel van de aloude Amerikaanse ‘veiligheidsparaplu’ is ook onwaarschijnlijk, zegt Schuwer: „Het spel voor de komende jaren krijgt twee gezichten: in Europa gaan we meer doen, maar zonder de Amerikanen het huis uit te jagen.”