Opinie

Waak voor de guerillatactieken van de populisten

Politiek Populistisch-rechts heeft de asymmetrische oorlogsvoering omarmd, waar liberaal-democratisch links ridderlijk wil argumenteren, schrijft .
Trumps aanhangers gingen de straat op in de hoofdstad van Pennsylvania, nadat in die staat Joe Biden als winnaar werd uitgeroepen.
Trumps aanhangers gingen de straat op in de hoofdstad van Pennsylvania, nadat in die staat Joe Biden als winnaar werd uitgeroepen. Foto Spencer Platt/Getty Images/AFP

Nieuw aantredende Amerikaanse presidenten plegen de natie te bezweren dat ze de ‘eenheid zullen herstellen’. Het is het noodzakelijke contrapunt van de op de spits gedreven tegenstellingen van de verkiezingsstrijd. Omdat de gemoederen dit keer wel erg hoog oplaaiden, maakte Joe Biden in zijn overwinningstoespraak extra veel werk van het tot bedaren brengen van de gemoederen, en riep hij uit dat „we om vooruit te komen, moeten stoppen onze opponenten als vijanden te beschouwen”. Het gebruik van de eerste persoon meervoud is een beproefde retorische kunstgreep. Ik ben bereid in te binden als u, geachte tegenstander, hetzelfde doet. En, eenmaal ingebonden, discussiëren we samen welgemoed over het landsbelang.

Het zal niet werken. Want Biden nam het op tegen Trump, en de strijd tussen democratische ‘liberals’ en populistisch rechts is niet een strijd tussen argumenten en tegenargumenten, tussen plannen en alternatieven, maar tussen aanvallen onder de gordel en pogingen die te overleven. Wie zich even het eerste televisiedebat tussen Trump en Biden voor de geest haalt, snapt wat ik bedoel.

Veel commentatoren zijn van mening dat het feit dat Bidens toespraak voor zo ongeveer een derde bestond uit pogingen olie op de golven te gooien, een logisch gevolg was van de grimmigheid waarmee de twee helften van de natie dit keer tegenover elkaar stonden. Daarmee maken die commentatoren zich schuldig aan de zonde van de verdoezelende abstractie. Want hoewel het onmiskenbaar waar is dat een gezichtsbepalend en spraakmakend deel van de rechterhelft van de natie zich grimmig opstelde tegen wat ik gemakshalve maar even aanduid als de linkerhelft, is het evenzeer waar dat die linkerhelft zélf het vooral netjes probeerde te houden.

Bidens gebruik van de eerste persoon meervoud en de neiging van commentatoren te abstraheren van de ‘realiteit op de grond’ zijn twee manifestaties van hetzelfde fenomeen. Een fenomeen dat maakt dat links voortdurend het nakijken heeft en er maar niet in slaagt het initiatief naar zich toe te trekken. Een fenomeen dat Biden alleen maar niet de das heeft omgedaan omdat Trumps incompetentie gelukkig net iets groter was dan zijn talent van dit fenomeen gebruik te maken.

Asymmetrisch oorlog voeren

Waar ik op doel is het feit dat populistisch-rechts er geen enkel bezwaar tegen heeft, ja niets liever doet dan asymmetrisch oorlog te voeren, terwijl conventioneel, ‘liberal’ links zichzelf blijft wijsmaken dat er sprake is van een level playing field. Links doet denken aan de Engelse generaal tijdens de Napoleontische oorlogen die verklaarde liever te verliezen met volgens de regels te vechten, dan te winnen als hij daarvoor de regels opzij moest zetten.

Het echte probleem is dan ook niet de verdeeldheid van de natie. En ook is het niet de vraag ‘hoe een brug tussen de twee Amerika’s geslagen kan worden’. Nee, het echte probleem is dat populistisch-rechts asymmetrie omarmd heeft, terwijl liberals blijven doen alsof beide kampen zich op een effen toernooiveld bevinden waar weliswaar hard, maar uiteindelijk toch ridderlijk om de gunst van de kiezer geduelleerd wordt. Onder symmetrie versta ik dat de elkaar bestrijdende partijen het min of meer eens zijn over wapens, speelveld en spelregels. Het speelveld kan puur inhoudelijk zijn: welk programma krijgt de meeste stemmen? Het kan ook een beauty contest zijn: welke politicus wekt het meeste vertrouwen? Of het is, zoals meestal, een combinatie van beide.

Bij asymmetrie ligt het primaat niet bij het proberen zelf zo goed mogelijk voor de dag te komen (qua programma of persoonlijkheid) maar bij pogingen de tegenstander onderuit te halen, te beletten dat er op hem gestemd wordt, wrok en boosheid te cultiveren en/of de legitimiteit van door de tegenstander behaalde overwinningen te betwisten.

Asymmetrie is wat de Republikeinen dit jaar deden: wél werk maken van voter suppression, maar het niet nodig vinden een verkiezingsprogramma op te stellen. Asymmetrie is zoeken naar compromitterende informatie over je tegenstander. Asymmetrie is het obstructionisme van de Republikeinse Senaatleider Mitch McConnell na de verkiezing van Obama, met als enige doel ervoor te zorgen dat Obama een one-term president zou blijven.

Een gevecht op leven en dood

Typerend is ook de manier waarop bij ons Forum voor Democratie politiek bedrijft. In een interview met de Volkskrant zegt journalist Chris Aalberts, die de partij al jaren volgt, dat de „politici van Forum zich niet echt voor de publieke zaak inzetten, ze entameren onvrede en die onvrede reproduceert zichzelf want er wordt niets bereikt. De hoop is dat de mensen vier jaar later nog steeds boos zijn, want dan stemmen ze weer Forum.”

Op onbewaakte momenten laten Republikeinse partijbonzen doorschemeren dat hun asymmetrische strategie ingegeven wordt door de angst op een level playing field geen schijn van kans te hebben. Senator Lindsey Graham, een van Trumps paladijnen, in 2012: „We’re not generating enough angry white guys to stay in business for the long term.” En Trump, eind maart in het tv-programma Fox & Friends: de Democraten willen „levels of voting that, if you ever agreed to it, you’d never have a Republican elected in this country again”.

De inschatting dat de tegenpartij wel eens het demografische tij mee zou kunnen hebben, maakt dat populistisch-rechts over zoveel energie beschikt. Wat voor hen een gevecht op leven en dood is, is voor liberalen ‘slechts’ een strijd voor rechtvaardigheid en andere mooie dingen. Die onevenwichtigheid wordt nog eens extra uit het lood geslagen doordat links zich al te gemakkelijk laat aanleunen dat ‘waar er twee kijven, er twee schuld hebben’. En dat het dus niet meer dan redelijk is de ander halverwege tegemoet te komen, ja serieus te nemen wat voor populistisch-rechts zélf niet meer dan een schaamlap is.

Populistisch-rechts (het Amerikaanse zowel als het Europese) heeft heel goed begrepen dat asymmetrie het beste werkt als het vermomd gaat als symmetrie. Niet alleen laat je daarmee die brave tegenstanders van je in de waan dat ze zich nog lekker op hun oude vertrouwde speelveld bevinden, het stelt je ook in staat tot moeilijk te traceren en onmogelijk te adresseren hit and run-acties. Als specialisten in asymmetrische oorlogvoering zijn de rechtse populisten de guerrilla’s van de 21ste eeuw: zoals de Vietcong de kleur aannam van de jungle, zo spreken mensen als Trump, Johnson, Orbán, Baudet, ja zelfs Poetin de taal van de democratie.

Lees ook: Technieken waarmee uw politieke opponent u op het verkeerde been probeert te zetten

Normen en waarden onderschrijven

Een buitengewoon bruikbare tactiek om de kleur van je omgeving aan te nemen is natuurlijk dogwhistling: je ondermijnende teksten zo formuleren dat je altijd kunt ontkennen dat je het opruiend, ondemocratisch of racistisch bedoelde. Zoals Detroit en Philadelphia „the most corrupt political places anywhere in our country” (aldus Trump) noemen, zodat je fans weten dat je het over zwarte mensen hebt zonder dat je tegenstanders dat hard kunnen maken.

Veel fundamenteler is echter het gebruik dat populistische demagogen maken van de weliswaar boze, maar au fond toch goedwillende huisvaders en -moeders die hun achterban vormen. Nergens is het zo fijn schuilen als achter het normen- en waardenstelsel dat belichaamd wordt door de nuttige idioten van het bona fide electoraat. De Founding Fathers! De judeo-christelijke traditie! De hardwerkende middenklasse!

Balletje balletje kunnen spelen met enerzijds de bereidheid asymmetrisch oorlog te voeren en anderzijds de legitieme zorgen en burgerlijke waarden van het electoraat, behoort dan ook tot de kerncompetenties van de rechtspopulist. Het zorgt voor de grote verwarring die maakt dat de brandstichters zo goed als altijd vrijuit gaan.

Lees ook dit essay van Arnon Grunberg: ‘Hoe kan ik de menselijke waardigheid van mijn vijanden verdedigen zonder hen te laten winnen?’

Onbewijsbaar: kwade trouw

Ik duidde de vorm die die asymmetrische oorlogvoering aanneemt in het begin van mijn stuk aan als ‘aanvallen onder de gordel’. Het is echter veel juister om te spreken van aanvallen die niet te goeder trouw zijn. De brutaliteit hebben te kwader trouw strijd te leveren is misschien de meest kenmerkende trek van asymmetrisch opererende rechtse guerrilla’s. Dat aanvallen vanuit onzuivere motieven zo effectief zijn, komt niet alleen doordat ze veel tumult veroorzaken en de aandacht effectief afleiden van de programmatische leegte waaruit ze voortkomen, maar ook omdat het, als je zelf te goeder trouw bent, zo goed als onmogelijk is om je tegenstander op kwade trouw of een onzuiver motief aan te spreken. Want dat kun je niet bewijzen – en wie te goeder trouw is, zal niet geneigd zijn de integriteit van zijn tegenstander in twijfel te trekken, door hem aan te spreken op het feit dat hij een grens is overgegaan. Door de ander aan te spreken op onbewijsbaar grensoverschrijdend gedrag ga je zelf ook de grens over.

De Amerikaanse politicoloog Norm Ornstein heeft opgemerkt dat een gebalanceerde behandeling van een ongebalanceerd fenomeen de werkelijkheid geweld aan doet. Ik zou een stap verder willen gaan: evenwicht, balans, symmetrie postuleren waar die niet is, zoals Biden zo hartroerend doet in zijn overwinningsspeech, is niet alleen een grove, ja levensgevaarlijke vertekening van de realiteit, maar zal ons ook niet brengen waar we wezen willen. Het zal, in Bidens geval, de gemoederen van degenen die geen ander programma hebben dan te voorkomen dat hij succes heeft niet tot bedaren brengen. Misschien zelfs aanwakkeren. Het zal, minstens zo gevaarlijk, links sterken in zijn morele superioriteit. En de excuses leveren waarmee het over een tijdje de tegenvallende resultaten kan goedpraten.

Dit is, voor alle duidelijkheid, geen pleidooi tegen compromissen – het is wel een aansporing asymmetrische manier van oorlogvoering net zo serieus te nemen als degenen die zich er aan bezondigen. De als inschikkelijkheid vermomde hoogmoed van links is slechts een haartje minder gevaarlijk dan de als patriottisme vermomde wrok van rechts.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.