Small Axe is misschien wel het magnum opus van Steve McQueen

Serie Filmmaker McQueen wachtte elf jaar met het autobiografisch getinte vijfluik Small Axe. „Al mijn werk was een voorbereiding hierop.”

Rochenda Sandall als activist Barbara Beese in Mangrove (Small Axe 1)
Rochenda Sandall als activist Barbara Beese in Mangrove (Small Axe 1) Foto BBC

‘Ik heb gelogen’, zegt regisseur Steve McQueen over zijn nieuwe serie Small Axe. „Ik heb getekend om een tv-serie te maken. Maar ik heb eigenlijk vijf films gemaakt.”

Toen de BBC bekendmaakte dat McQueen een tv-serie zou maken over Afro-Caribische migranten in Engeland in de jaren zeventig, leek het of de gelauwerde filmregisseur en videokunstenaar een van de velen was die de overstap maakte van films naar series. Maar het resultaat is dus niet echt een serie. Small Axe is een reeks van vijf speelfilms die zeer verwant zijn in thematiek, en zeer divers in vorm. De reeks vertelt over het gewelddadige racisme waarmee witte Britten de zwarte migranten begroetten. Maar McQueen neemt ook alle tijd om in bonte kleuren de gemeenschap te schilderen, met zijn straatfeesten, politieke discussies, de fantastische kleding uit de jaren 70, de reggae en de calypso. Naast racisme gaat het ook over de kracht en het incasseringsvermogen van de gemeenschap.

McQueen kreeg in 2014 een Oscar voor zijn slavernijfilm 12 Years a Slave. Daarvoor maakte hij onder meer Hunger (2008), over Noord-Ierse hongerstakers, en Shame (2011), over een seksverslaafde reclameman en zijn zus. Small Axe is misschien wel zijn magnum opus – omdat de verhalen zo dichtbij hem liggen. McQueen (1969), die in Amsterdam woont, komt zelf uit de Britse Afro-Caribische gemeenschap. Hij werd in 1969 geboren in Londen, zijn wortels liggen in Grenada en Trinidad. Eigen ervaringen met discriminatie – hij werd bijvoorbeeld als scholier in een klas voor minderbegaafden gezet – komen terug in de films.

Net als in Star Wars tussen twee vuren

Vaak beginnen regisseurs en andere verhalenvertellers met autobiografisch getint werk aan het begin van hun loopbaan. Maar McQueen heeft bewust gewacht, vertelt hij in een Zoomgesprek met een groep internationale journalisten: „Ik had dit idee al elf jaar geleden, nadat ik mijn eerste speelfilm Hunger maakte. Maar ik had toen nog niet de juiste rijpheid. Als een verhaal zo dichtbij je eigen leven staat, heb je afstand en ervaring nodig om het te begrijpen. Vergelijk het met hoe je naar je ouders kijkt: je begrijpt ze pas als je zelf kinderen hebt. Bedankt mam, bedankt pap.”

En zelfs na elf jaar geduld kwam het hem soms te dichtbij: „Voor de eerste opnamedag heb ik niet geslapen. Er lag zoveel op mijn borst wat ik er eerst vanaf moest duwen. Alles wat ik hiervoor heb gemaakt, was een voorbereiding voor Small Axe. Het filmen was een loutering. Eindelijk had ik controle over zaken waar ik normaal geen controle over heb.”

De eerste film, Mangrove, gaat over het historische proces in 1970 tegen de Mangrove Nine. Een restaurant in de Londense wijk Notting Hill, dat als buurtcentrum dienst doet, lijdt onder een stroom aan racistische gemotiveerde politie-invallen. Een demonstratie hiertegen loopt uit op een treffen met de politie en een befaamd strafproces. De activisten worden vrijgesproken. Voor het eerst werd in een Britse rechtbank erkend dat er überhaupt racisme bij de politie bestond. McQueen: „Mangrove is zo’n belangrijk moment in de Britse geschiedenis. Die mensen zijn lokale helden, nationale helden. Ze vochten tegen het establishment. Wat ik wil duidelijk maken is hoe groot de invloed van zwarte mensen is op de Britse geschiedenis. Wij hebben het land veranderd.”

De film Red, White and Blue gaat over een man die dienst neemt bij de politie nadat zijn vader zonder reden zwaar is mishandeld door twee agenten. Hij wil het systeem van binnenuit veranderen, maar oogst voorlopig alleen maar haat van twee kanten: de gemeenschap ziet hem als verrader en onder collega’s loopt hij tegen een muur van treiterij aan.

John Boyega, die de zwarte agent speelt, is bekend van Star Wars: The Force Awakens. In die film zit zijn personage ook tussen twee vuren: hij is een stormtrooper die zich bekeert tot het verzet. McQueen: „Er zijn parallellen tussen Johns leven en dat van de zwarte agent die hij speelt. Allebei zijn ze de golden boy die wordt ingezet als poster boy.” De zwarte agent wordt gebruikt voor een campagne om meer minderheden bij de politie te krijgen. Boyega staat als eerste zwarte hoofdrolspeler van de Star Wars-serie op een poster. „Zowel de agent als John proberen te integreren, ze stijgen beide naar de hogere echelons, maar dat wordt slechts tot zekere hoogte geaccepteerd. Ze lopen tegen een glazen plafond aan.” Terwijl de opnames bezig waren, hield Boyega zijn indrukwekkende speech tijdens de #BLM-betoging in het Londense Hyde Park.

Kunta Kinte Dub

Een afwijkende film in de reeks is Lovers Rock. Die gaat op het eerste gezicht niet over discriminatie en emancipatie. Hij gaat over liefde en muziek op een huisfeest. Je ziet vooral feestende mensen die dansen op reggae – van die scènes waar een conventionele regisseur hoogstens een paar minuten zou blijven hangen. Maar met McQueen blijven we zeker een uur op het feest plakken. De dj’s in de huiskamer hebben één draaitafel, een microfoon, en een kaal peertje voor de lichtshow. De feestgangers zingen luid mee met de lovers rock (zwoele reggaeballads) en gaan helemaal los op de dubklassieker ‘Kunta Kinte’ van The Revolutionaries.

McQueen: „Die mensen hebben de hele week gewerkt voor het weekend, ze hebben doordeweeks te maken gehad met racisme en andere werkproblemen. Nu zijn ze in hun eigen omgeving en kunnen ze helemaal zichzelf zijn. Maar vergis je niet: zodra ze de deur opendoen staat de politie te wachten.” Als een meisje naar huis wil lopen, wordt ze belaagd door witte hooligans. „Lovers Rock gaat over een veilige plek in een vijandige wereld.”

Steve McQueen (links) op de set van Small Axe. BBC

Racisme, politiegeweld – was de Black Lives Matter-beweging van invloed op het vijfluik? „Nee, dit lag allemaal al klaar voor dat begon. Voor George Floyd werden al vele andere mensen vermoord door de politie. Maar door de corona zat toevallig iedereen thuis en heeft iedereen het gezien. En als je dan miljoenen mensen over de hele wereld ziet demonstreren, denk je: hm, dat gedoe over racisme; misschien zit daar toch wat in.”

Het is niet makkelijk om zwart te zijn, zegt McQueen: „Ik wil helemaal niet protesteren. Niemand van ons wil graag protesteren. We willen gewoon gelijke behandeling, zodat we niet meer hoeven te protesteren. Ik zie wel vooruitgang, maar het is niet genoeg. De films spelen van 1968 tot 1984, maar voor mij gaan ze over de toekomst; waar we vandaan komen, en waar we heen moeten.”

De titel Small Axe is een verwijzing naar de verzetspoëzie van zanger Bob Marley: „Dus als jij de grote boom bent/ Dan zijn wij de kleine bijl/ Klaar om je om te hakken”. McQueen: „Met een collectieve inzet kun je bergen verzetten. Het gaat om zelfredzaamheid. Als ze jouw kind niet willen leren rekenen en schrijven, dan begin je zelf een zaterdagschool. Als ze je niet in hun clubs toelaten, moet je er zelf een beginnen.”

Small Axe vanaf zondag 20 uur op BBC 1. En vanaf woensdag 22 uur ondertiteld op BBC First.