Opinie

Brexit: crash or compromise

Brexit Welke premier doet zijn volk zoiets aan, middenin een pandemie en een diepe economische crisis, vraagt zich af.
Foto Merlin Daleman

Afgelopen maandag, op 9 november, bezocht de Europese Brexitonderhandelaar Michel Barnier een historische plek in Londen: het huis op 4, Carlton Gardens van waaruit de Franse generaal Charles de Gaulle tijdens de Tweede Wereldoorlog het Franse verzet aanvoerde. 9 November was de vijftigste sterfdag van De Gaulle.

Barnier is een bedachtzaam twitteraar. Het betekende dus iets, dat hij die dag twee foto’s postte: een van De Gaulles werkkamer, en een waarop je de generaal enigszins sceptisch naar Winston Churchill ziet kijken. Daarbij citeerde Barnier iets wat De Gaulle in zijn Mémoires de Guerre over Churchill schreef: „…wat had ik kunnen doen zonder zijn hulp? Hij gaf me die meteen”.

Zo liet Barnier, op de dag waarop de zoveelste ‘laatste ronde’ onderhandelingen met de Britten begon, zien dat die onderhandelingen niet alleen gaan over het bescheiden handelsakkoordje waarover de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk eindeloos bakkeleien. En dat we die onderhandelingen, ondanks alle high drama, evenmin moeten reduceren tot een verbeten richtingenstrijd binnen de Britse conservatieve partij.

Nee, Barnier wilde aangeven: er is nóg een dimensie. Net als begin jaren veertig, toen Churchill, Roosevelt en De Gaulle de wereld veranderden met hun besluit om samen de nazi’s te bevechten, spelen er geopolitieke belangen mee. Steeds meer zelfs: Joe Biden, die Amerikaans president wordt, pusht de Britse premier Boris Johnson om een deal te sluiten met Europa.

Dat de Brexiteers elkaar op No. 10 deze week de tent uit zouden vechten, kon niemand voorzien. Brexitonderhandelaar David Frost nam deze week zelfs bijna ontslag. Mede daardoor was er, alle symboliek over De Gaulle ten spijt, donderdag nog geen witte rook over Brexit. Met zeven weken te gaan tot het eind van de overgangsregeling (31 december), zonder nieuwe deal in zicht, is dit de nail-biter die velen hadden voorspeld. Toch gaan de onderhandelingen door, omdat er grote belangen spelen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden, in Londen, de nieuwe verhoudingen tussen Amerika, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk gesmeed. Nu, tachtig jaar later, worden de kaarten tussen Europa, het VK en de VS opnieuw geschud – ditmaal met Brexit en de politieke ontwikkelingen in Amerika als katalysator.

Begin jaren veertig waren het de Fransen die op de knieën moesten. Frankrijk was bezet. De Gaulle wist dat alleen de Britten en Amerikanen zijn land konden bevrijden en hem konden helpen aan de macht te komen. Militair stelde hij toen nog niets voor. Ditmaal zijn de Britten in de zwakste positie. Frankrijk gebruikt de EU als machtige hefboom. Amerika en Europa zijn machtsblokken. Daarbij vergeleken is het Verenigd Koninkrijk een stipje op de kaart. Zoals oud-premier John Major deze week in zijn meedogenloze Treasurer’s Lecture opmerkte, is het een „tweederangs macht” die door Brexit „gekozen heeft om nog armer en machtelozer te worden”.

Lees ook: Met het vertrek van adviseur Cummings verandert kameleon Johnson weer van kleur

Honderden bladzijden visquota

Barnier onderhandelt alleen over de toekomstige bilaterale relatie van de EU met de Britten – zeshonderd bladzijden visquota, vereisten voor de chemische industrie en de geografische aanduiding van kaas. Met Amerika heeft Barnier niets te maken. Toch speelt dat op de achtergrond een cruciale rol. De Britten willen het Europese juk afwerpen en compleet soeverein zijn. Ze willen wel met de meeste Europese dingen blijven meedoen (politiesamenwerking, satellietnavigatiesysteem Galileo, de interne markt, enz.) maar weigeren zich te onderwerpen aan de regels waar andere deelnemers aan die arrangementen zich ook aan houden.

Tot voor kort werd premier Johnson gesteund door president Trump. Trump haat de EU. Hij gaf Johnson het idee dat de ‘special relationship’ van Churchill en Roosevelt terug zou komen als Londen eenmaal van de EU af was. Natuurlijk wist Trump dat de Britten het alleen moeilijk rooien in een mercantiele wereld waarin rauwe macht prevaleert boven multilaterale afspraken. De Amerikanen zagen de Britten lang als hun ‘operator’ in Brussel – een functie die ze nu kwijtraken.

John Major weer: „Wij zijn niet langer de onvervangbare brug tussen Europa en de VS. We worden voor beide steeds minder relevant.”

Trump vond een zwak VK aantrekkelijk. Dit zou als prooi in Amerikaanse armen drijven: als Johnson alle Europese regelgeving het raam uitgooide, kon Amerika eindelijk de Britse markt op met genmais, chloorkippen en andere producten die Europa niet wil. Tegen extreem gunstige voorwaarden, uiteraard: Britse onderhandelaars zijn voor het machtige Amerika geen match.

Joe Biden gooit roet in dit eten. „Biden is slecht voor Brexit”, constateerde Brexiteer Nigel Farage. In hun eerste telefoontje zei Biden tegen Johnson dat hij bepalingen uit de recente Internal Market Bill moet schrappen die het Ierse vredesakkoord (deels een Amerikaans kindje) in gevaar brengen. Zo niet, dan kan Londen fluiten naar een handelsakkoord met Washington. Biden gaat hiermee pal achter Brussel staan, dat hetzelfde eist. Zo voert de president-elect de druk op Johnson op om een Brexitdeal met Barnier te tekenen.

Luister ook naar deze NRC-podcast: In Dover dreigt een logistieke ramp door Brexit

EU is grootste handelspartner

Er zijn altijd mensen geweest die geloofden dat er een ‘no deal’ Brexit zou komen. Londen streeft pure soevereiniteit na. Elk compromis met Brussel bezoedelt die puurheid. Anderen geloven, tegen de klippen op, dat ‘Bojo’ uiteindelijk bij het kruisje tekent. De EU is verreweg zijn grootste handelspartner. De helft van alle Britse handel is met de Europeanen, die met Amerika is maar een fractie daarvan. Geen Brexit-deal sluiten is harakiri. Er komt schaarste, bedrijven gaan op de fles, burgers vinden geen medicijnen. De media schreven deze week dat Kent één grote ophoping krijgt van gestrande vrachtwagens en ’s lands wc wordt. Welke premier doet zijn volk zoiets aan, middenin een pandemie en een diepe economische crisis?

Daags na het Brexitreferendum zei Johnson: „De Britten zullen nog naar de EU kunnen om er te werken, te wonen, te reizen, te studeren, huizen te kopen, zich te vestigen… We houden vrijhandel en toegang tot de interne markt.”

Dat is allemaal mogelijk. Ook Zwitserland en Noorwegen, die geen lid zijn van de EU, doen mee aan Schengen, de interne markt (grotendeels althans) en honderden andere dingen. Maar dat heeft een prijs. Iedereen die toegang wil tot de interne markt, moet zich houden aan de regels die daar gelden. Zelfs Afrikaanse koffie- of cacaoboeren die hun producten in Europa verkopen, volgen Europese voorschriften en procedures. Anders blijven ze met hun bonen zitten. Afrikaanse inspecteurs controleren, midden in Afrika, of Europese sanitaire standaarden en milieuregels worden gerespecteerd en of er geen kinderarbeid plaatsvindt – om maar een paar voorbeelden te noemen.

Ook de Britten moeten zich aan die regels houden. Als de EU hun een free ride geeft, zou zij zichzelf beschadigen. Stel je voor, zei Barnier laatst bij een Ierse denktank, dat Britse vrachtwagens door heel Europa rijden zonder zich aan EU-milieuvoorschriften, verplichte rusttijden en andere regels te houden die wél voor EU-trucks gelden. Dit maakt Britse vrachtwagens veel goedkoper. Dat is oneigenlijke concurrentie voor Europese truckers. Ze zijn wel gek als ze dat toestaan.

Accepteer onze regels

Hetzelfde krijg je als Britse bedrijven de markt op mogen zonder zich aan Europese staatssteunregels te houden: dan worden Britse bedrijven voorgetrokken vergeleken met Europese. Van China pikt Brussel dat ook niet. De EU ruziet al jaren met de Amerikanen over staatssteun aan vliegtuigbouwers Airbus en Boeing. De 27 Europese landen zijn even hard tegen Londen: accepteer onze regels, anders geen toegang. Het is puur eigenbelang.

Als het VK als buitenstaander meedoet op de interne markt en EU-regels respecteert, is het natuurlijk minder soeverein dan vroeger, toen het over die regels meebesliste. Nu moet het ze kopiëren. Ook in deze wond wreef John Major zout: „Eigenlijk is het Europa, dat takes back control.”

De Britse premier heeft zichzelf, met zijn constante gehamer op soevereiniteit, in een doodlopende straat gereden. Er is maar één manier om daar uit te komen: in zijn achteruit, terug. Maar als hij dat doet, staat hij in zijn hemd. Dan komt er een revolte in zijn partij en regering. Tot nog toe schuift hij de beslissing voor zich uit. Maar het uur U nadert.

John Major, doodkalm: „In moeilijke tijden is er vaak een omslagpunt. Een punt waarop meningen veranderen en beleid mogelijk wordt dat anders niet doorgevoerd kon worden. Wij hebben zoveel gevaren voor ons, dat dit wel eens zo’n moment kan zijn.”

Op zoek naar een gelijk speelveld

Boris Johnson zit klem tussen Amerika (de geopolitiek) en rebellen in zijn partij. Wat de een wil, verwerpt de ander. Joe Biden voert de druk op. Tory-rebellen doen hetzelfde. Zie de koppensnellerij op Downingstreet 10. Zie de dissidente Tory-parlementariërs die muiten tegen coronarestricties. Wanneer het de Britse premier behaagt een besluit te nemen, en hoe, weet niemand. Dat Barnier donderdag in Londen bleef, lijkt een goed teken. Hij twitterde een foto van een sportveld: „Op zoek naar een gelijk speelveld”.

Voor Johnson, altijd de man van het last-minute-besluit, is het nu crash or compromise. Je mag hopen dat hij de tweede optie kiest.

Aan De Gaulle, die Churchill en Roosevelt vroeg om zijn land te redden, zal Johnson zich nooit willen spiegelen. De generaal staat voor een trots Frankrijk dat menige Brit gestolen kan worden – Churchill kon hem al niet uitstaan. Maar één ding deed De Gaulle daar in Londen uitstekend en daar kan Johnson nog een voorbeeld aan nemen: hij was zwak, maar deed net alsof dat niet zo was. Alsof iedereen hém nodig had, in plaats van andersom. De Amerikanen en Britten bevrijdden Frankrijk, maar lieten hém als bevrijder Parijs ingaan. Daarna verleende hij de pétainisten en communisten allemaal pardon, en nam hij trefzeker de leiding over de overgangsregering van een land dat zojuist door anderen van de afgrond was gered.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.