Opinie

Strafrechtspraak tíjdens een coronagolf blijkt te kunnen

De strafrechters hebben zich snel aangepast aan de tweede coronagolf. Rechter Jacco Janssen in de Togacolumn over schaduwroosters, achtervangrechters en zittingen ‘in de groep gooien’.
Meervoudige strafkamer van de rechtbank Den Haag, in corona-opstelling.
Meervoudige strafkamer van de rechtbank Den Haag, in corona-opstelling. ANP PHIL NIJHUIS

Zoals zovelen leef ik al bijna acht maanden de coronaregels en -adviezen van de overheid na. Dat doe ik voor mijn eigen gezondheid en die van anderen en om - zeker in crisistijd - als strafrechter het goede voorbeeld geven. Dat kost soms moeite en het lukt niet altijd, maar tot voor kort had mijn gedrag succes in zoverre dat ik het coronamonster buiten de deur wist te houden.

Spijtig was het daarom dat ik mij kortgeleden niet goed voelde en vervolgens positief werd getest op het coronavirus. Twee en een halve week lag ik alleen in mijn slaapkamer. Deze week zat ik thuis op de bank met mijn computer op schoot, in toga. Samen met collega’s, die fysiek in de zittingszaal aanwezig waren, deed ik uitspraak in een grote zaak. Ik was ook ‘aanwezig’ in de zaal op een groot videoscherm en via beeld en geluid. Met dit type strafzitting, een zogeheten ‘hybridezitting’, wordt in het land al een aantal weken geëxperimenteerd.

Alternatieven

De zitting is een van de belangrijkste onderdelen van het strafproces. In de eerste coronagolf hadden de strafrechters moeite om in alle geplande zaken een zitting te houden, waardoor vonnissen soms uitbleven. Andere rechters, bijvoorbeeld in handels- en bestuurszaken, hebben met digitale aanpassingen voor een groot deel gewoon kunnen doorwerken. Dat wilden wij strafrechters natuurlijk ook graag. Gelukkig hebben de wetgever en de strafrechters de afgelopen tijd niet stilgezeten en nagedacht over oplossingen of beter gezegd: tijdelijke alternatieven.

Een tijdelijke wet maakt het mogelijk dat in coronatijd de verdachte, zijn advocaat maar ook alle andere procesdeelnemers, via een videoverbinding met beeld en geluid kunnen deelnemen aan de inhoudelijke behandeling van een strafzaak. In voorkomend geval zelfs tegen de wil in van de verdachte en de andere procesdeelnemers. Uiteraard heeft het nog steeds de voorkeur van de strafrechter om tijdens de inhoudelijke behandeling zoveel mogelijk procesdeelnemers in de zaal fysiek aanwezig te hebben, zolang dit qua besmettingsrisico valt te verantwoorden.

De laatste maanden komt het regelmatig voor dat een ingeroosterde strafrechter besmet raakt, coronagerelateerde klachten krijgt of al dan niet in afwachting van een test in quarantaine moet. In het geval van dreigende afwezigheid van een strafrechter, wordt als volgt gehandeld.

Verkouden

●●●●

Als de doorgang van (straf)zittingen in gevaar komt, omdat een reguliere coronatest niet snel genoeg uitsluitsel geeft, kan gebruikgemaakt worden van een commerciële test. Op deze manier kan vlot worden vastgesteld of een verkouden (straf)rechter positief is en of hij of zij kan deelnemen aan de zitting. Zo wordt voorkomen dat zittingen moeten worden afgelast, terwijl daarvoor uiteindelijk geen medische noodzaak bestaat.

Achtervang

●●●●●

Ook wordt gewerkt met schaduwroosters. In mijn eigen rechtbank wordt voor iedere zitting een achtervangrechter ingeroosterd. Deze achtervang krijgt in geval van nood een appje dat een collega moet worden vervangen en neemt dan direct initiatief door te bepalen hoe de opengevallen plaats op een zitting het beste kan worden ingevuld. De achtervang kan besluiten de zitting digitaal voor te bereiden en zijn collega op de zitting waar te nemen. Ook kan hij de zitting ‘in de groep gooien’ - in speciaal ingerichte appgroepen. Onder het motto één voor allen, allen voor één, verdeelt de achtervang de zaken van de zitting onder de collega’s die zich hebben gemeld. Op de zittingsdag wordt de zitting dan in wisselende samenstelling gedaan. Dit is organisatorisch niet ideaal, maar gek genoeg leidt het wel tot een prettig gevoel van saamhorigheid. Omdat de voorbereidingstijd door de verdeling van de zaken onder de invallende strafrechters voldoende blijft, maakt het voor de kwaliteit van de zitting niet uit. Als die voorbereidingstijd ontbreekt dan wordt de zaak op de zitting uitgesteld.

Videoverbinding

●●●●●

Ten slotte: de hybridezitting. De wet kent deze vorm van zittingen niet. Op grond van de wetsgeschiedenis kan worden aangenomen dat de wetgever uitgaat van (fysieke) aanwezigheid van alle rechters. Goed te verdedigen is dat ook van aanwezigheid van de strafrechters kan worden gesproken als twee van de drie strafrechters (onder wie de voorzitter) fysiek aanwezig zijn en de derde strafrechter via een videoverbinding deelneemt. Zoals hiervoor uiteengezet heeft de wetgever de strafrechter in coronatijd veel ruimte gelaten om - rekening houdend met alle belangen - gebruik te maken van digitale alternatieven. Als in een individuele zaak - als laatste redmiddel - wordt gekozen voor de hybridezittingsvorm, zal die beslissing door de strafrechter goed worden gemotiveerd om voor de procesdeelnemers en de hogere rechters de gemaakte (belangen)afwegingen inzichtelijk te maken.

Cassatie

Op 10 november 2020 heeft de procureur-generaal bij de Hoge Raad een vordering tot cassatie in het belang der wet ingesteld om de Hoge Raad te bewegen snel een oordeel te geven over deze kwestie. Kort gezegd ziet hij ruimte voor de hybridezitting. De beslissing ligt volgens hem in handen van de voorzitter van de meervoudige kamer, waarbij de instemming van partijen, het belang van de zitting, de belangen van derden en de technische mogelijkheden (belangrijke) gelden als wegingsfactoren. De voorzitter dient daarnaast te zorgen voor een eerlijk proces. Ter illustratie, het waarborgen van de openbaarheid van de zitting is van belang.

Mijn voorzichtige verwachting is dat de Hoge Raad de hybridezitting onder strikte voorwaarden overeind zal houden en dat hij de beslissing om een zitting hybride te doen, zoveel mogelijk in handen zal laten van de lagere rechter. Die kan die afweging in het individuele geval het beste maken. Het aantal besmettingen daalt inmiddels gelukkig weer, waardoor de druk op de strafrechtspraak afneemt. Tegelijk hebben we laten zien dat we ook in een coronagolf door kunnen draaien. Zodoende is voorkomen dat de rechtbank weer zou worden gesloten voor strafzaken.

De Togacolumn wordt geschreven door een advocaat, rechter of officier. Jacco Janssen is senior (straf)rechter A in de rechtbank Rotterdam.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.