Kunnen we straks ook langs de xtc-shop?

Drugsbeleid Verkoop van legaal geproduceerde xtc is dé manier om drugsproblematiek aan te pakken, stellen drugsonderzoekers.

xtc-pillen.
xtc-pillen. Foto Bas Czerwinski / ANP

Zo ziet de ideale wereld er volgens drugsonderzoekers uit: je fietst op weg naar een festival nog even langs de xtc-shop. De pillen die daar in de vitrine liggen zijn gemaakt door een stichting – alle ingrediënten zijn bekend. Je kiest, bijvoorbeeld, voor xtc-pil categorie drie, omdat de gecertificeerde verkoper je uitlegde dat die pil het beste bij je lichaamsgewicht past. „Weet je hoe xtc werkt?”, vraagt de verkoper. De aankoop wordt in je pillenpaspoort geregistreerd. Daarin wordt precies bijgehouden hoeveel xtc-pillen je de afgelopen tijd kocht. Pinnen? Je rekent drie euro af.

Dat scenario schetst het onderzoek ‘Denktank MDMA Beleid’, dat deze vrijdag verschijnt. Onderzoekers zeggen dat het xtc-beleid „drastisch moet worden aangepast”. Zij vinden dat verkoop van legaal geproduceerde xtc de beste manier is om de problemen rondom deze drugs aan te pakken. Drugscriminaliteit moet tegelijkertijd óók harder worden aangepakt.

Voor het onderzoek zetten achttien deskundigen – toxicologen, verslavingsdeskundigen, een jurist, een hoge politiefuntionaris – 95 verschillende beleidsopties (bijvoorbeeld strafverzwaring, leeftijdsgrens) af tegen 27 verschillende uitkomsten – zoals volksgezondheid, internationale imagoschade, gebruik door kwetsbare groepen.

„Iedereen kan zien dat het huidige beleid niet het gewenste resultaat biedt”, zegt deskundige Kaj Hollemans. Hij was tot 2014 bij het ministerie van Volksgezondheid betrokken bij het alcohol- en drugsbeleid, nu werkt hij als juridisch adviseur op datzelfde gebied. Een van zijn mede-onderzoekers, emeritus hoogleraar psychiatrie en verslaving Wim van den Brink: „We willen politieke partijen uit hun ideologische loopgraven halen.”

Een pillenpaspoort?

Hollemans: „Het woord ‘pillenpaspoort’ klinkt misschien wat heftig. Aan de andere kant: als ik medicijnen bij mijn apotheker haal, kan hij ook zien wat ik die week ervoor gebruikte. Je wilt voorkomen dat iemand vijf xtc-pillen per weekend aanschaft om op straat door te verkopen. Maar dit is een kwestie van uitvoering, daar zijn we nog lang niet.”

Jullie zeggen: een xtc-pil is nu net zo makkelijk verkrijgbaar als een pizza. Waarom zou je legaal kopen?

Hollemans: „Je kunt een drugsdealer niet op zijn blauwe ogen geloven. Ook al ken je hem al tien jaar, je hebt géén inzicht in het productieproces, terwijl xtc-pillen steeds zwaarder worden en je niet weet wat erin zit. Bovendien: hoeveel mensen kopen nog illegaal wiet? Waarom zou je naar een schimmige wietschuur gaan als je ook naar een coffeeshop kan? We moeten alleen niet dezelfde fout maken als bij het coffeeshopsbeleid – dat bij de achterdeur niet geregeld is. Laten we de xtc-productie daarom wel meteen reguleren.”

Tachtig procent van de xtc die hier wordt geproduceerd gaat naar het buitenland, is de schatting. Wat is de impact op de drugscriminaliteit?

Hollemans: „Ik verwacht niet dat de georganiseerde misdaad met het openen van xtc-winkels in één klap minder wordt. Drugsbestrijding moet keihard worden doorgezet. Je kunt niet aan de ene kant reguleren en aan de andere kant de illegale handel laten gaan.”

Van den Brink: „De kleine criminaliteit zal afnemen – dealertjes, al het gezeik daaromheen. Kwetsbare jongens uit achterstandswijken worden niet meer ingehuurd door criminelen om pillen aan de man te brengen.”

Lees ook: Waarom criminele jongeren soms bereid zijn voor duizenden euro’s een moord te plegen

Al jaren maakt de politie veel werk van drugsbestrijding. En nu gaan we drugs in winkels leggen?

Van den Brink: „Veel Nederlanders hebben het idee dat de politie de grote oppressor is. De politie praat relaxed over drugsgebruikers. Ze zijn criminaliteitsbestrijders, jagen niet op gebruikers maar op drugsrunners. Ze zullen blij zijn als ze daar minder tijd mee kwijt zijn.”

Als xtc in de winkel wordt verkocht, neemt het aantal gebruikers wel toe, schrijven jullie. Om wie gaat het?

Van den Brink: „Mensen die eerst niet durfden, willen dan misschien wel, als ze weten wat ze precies innemen. We denken niet dat de toename enorm zou zijn, zo’n drie tot zo’n vijf procent op de 370.000 jaarlijkse gebruikers.”

Welke gezondheidswinst zouden winkels dan opleveren?

Van den Brink: „Er zijn niet veel xtc-doden te betreuren, jaarlijks ongeveer acht. Het aantal mensen op de eerste hulp door drugsincidenten is enorm, een derde belandt er door xtc (in 2018 waren dat er 1850, red.). Zij zitten er vaak een halve dag, worden door meerdere specialisten bekeken. Dat kost een godsvermogen.”

Hollemans: „Daar belanden ze vooral door te zware xtc. Daardoor raken mensen oververhit.”

Jullie scenario en de werkelijkheid, waarin xtc tussen coke en crack op de lijst van illegale middelen staat, lopen nogal uiteen. Hoe realistisch is dit plan?

Hollemans: „Xtc hoort niet op lijst 1 van de Opiumwet, maar op lijst 2, waar cannabis ook op staat. Xtc is geen harddrug. Het gebruikersrisico is laag. En de mensen die het een paar keer per jaar op een festival gebruiken, raken niet verslaafd.”

Van den Brink: „Er is een politieke xtc-vermoeidheid. Partijen zitten ideologisch vast. Een deel zegt: we hebben al coffeeshops, dat is al erg genoeg. Wij pleiten voor een model dat de beste uitkomsten biedt. Niet omdat we ons er ideologisch lekker bij voelen.”

Hollemans: „Het is een papieren werkelijkheid. Ik zeg niet dat xtc morgen in de winkel moet liggen. Eerst moet het model worden getest in een kleine setting. Laten we ons daarbij op Nederlanders richten. Anders versterk je het imago van een drugsland, dat Nederland juist wil afbouwen. Anders krijg je straks toeristen die twintig bier drinken, blowen, twee truffels naar binnen gooien en daarna óók nog een xtc-pil slikken. Dat moet je niet willen.”

Als xtc voor toeristen illegaal blijft, houd je toch ook een afzetmarkt in stand?

Hollemans: „We kunnen niet in één keer de wereld redden. Maar misschien kunnen landen dankzij dit experiment wel op een andere manier naar hun eigen beleid kijken. Als Nederland het coffeeshopbeleid niet had bedacht, waren landen als Uruguay en Canada niet zo ver geweest met hun drugsbeleid als nu. Al worden we aan alle kanten voorbijgestreefd. Zelfs in veel staten van de VS is wiet nu legaal.”

Van den Brink: „In xtc is Nederland wereldwijd een frontrunner. De urgentie om over het beleid na te denken is groot.”