Beroemde laatste woorden en veel achterklap

Redacteur Margot Poll signaleert welke boeken er ook nog zijn verschenen en kiest er steeds zes om kort te bespreken. Deze week over de melancholie van Pessoa en taboes en rellen in de Nederlandse literatuur.

1. Antonio Tabucchi: De laatste drie dagen van Fernando Pessoa

De Italiaanse schrijver Antonio Tabucchi (1943-2012) was een groot bewonderaar en vertaler van het werk van de Portugese dichter Fernando Pessoa (1888-1935). In het voor het eerst in het Nederlands vertaalde De laatste drie dagen van Fernando Pessoa (1994) beschrijft hij met zijn natuurlijke, melancholieke pen het laatste lijden van de grote dichter die met een ‘levercrisis’ in het ziekenhuis in Lissabon op sterven ligt. Eén voor één verschijnen Pessoa’s heteroniemen – zijn alter ego’s die hij een eigen naam, een eigen leven en een oeuvre toekende – aan zijn bed. In deze fictieve bezoeken doen zij hem bekentenissen, halen herinneringen op, brengen hem zijn lievelingsgerechten en nemen teder afscheid. Ironisch genoeg drukt Pessoa hen op het hart vooral te blijven schrijven. Als hij te vermoeid raakt, vraagt hij de laatste ‘vriend’ te gaan maar niet voordat hij de onsterfelijke woorden fluistert: ‘Mijn leven leiden stond gelijk aan duizend levens leiden, ik ben moe nu, mijn kaars is opgebrand, geeft u mij alstublieft mijn bril’.

Antonio Tabucchi: De laatste drie dagen van Fernando Pessoa. (Gli ulitimi tre giorni di Fernando Pessoa). Vert. Mark Rummens. Vrijdag, 70 blz. € 12,50

2. Kader Abdolah: 1001 nacht. Een hervertelling

De verhalen van Duizend-en-een-nacht zijn zo bepalend geweest voor zijn manier van denken, schrijft Kader Abdolah, dat hij besloot een deel van het ‘koninklijke boek’ ook zelf te vertalen en te bewerken met 1001 nacht als resultaat. Ten grondslag aan de van oorsprong Arabische vertellingen ligt het verdriet van de door zijn vrouw bedrogen koning Sjahriaar. Hij laat haar doden en slaapt daarna elke nacht met een nieuwe maagd die hij de volgende ochtend ook laat doden om nooit meer bedrogen te worden. Totdat de belezen en slimme Sjahrazaad (Sjeherazade) hem een verhaal vertelt dat zo spannend is dat de koning haar spaart en wil weten hoe het verder gaat. En dat 1001 nachten lang. Abdolah voorziet de verhalen van poëtische commentaren, historische achtergrond of een niet onbelangrijke detail. Bijvoorbeeld waarom het niet duizend maar duizend-en-een verhalen zijn: het getal 1000 was door de Perzen geheiligd maar de Arabische taalkundigen hielden niet van even getallen en maakten er 1000+1 nacht van. Zo stelden zij zich boven de Perzen. Abdolah werkte een aantal jaar twee uur per dag aan deze eerste editie met verhalen uit 1001 nacht (‘stop op de top van je plezier’) en belooft de lezer meer als het leven hem dat toestaat.

Kader Abdolah: 1001 nacht. Een hervertelling. Prometheus, 512 blz. € 24,99

3. Simon Sebag Montefiore: Gesproken geschiedenis

De Britse historicus Simon Sebag Montefiore, onder andere bekend van zijn geprezen tweedelige Stalin-biografie, heeft ruim tachtig bekende en onbekende historische toespraken gebundeld in Gesproken geschiedenis. Montefiore geeft in verschillende categorieën (o.a. Verzet, Dromers, Vrijheid, Slagvelden, Terreur) een afwisselend overzicht van de geschiedenis van de oudheid tot en met de eenentwintigste eeuw: van Cleopatra tot de Engelse koningin Elizabeth II. Voor de Nederlandse en Vlaamse editie werden vier toespraken toegevoegd, zo staat Rutte (‘De realiteit is, dat het coronavirus onder ons is, en voorlopig ook onder ons zal blijven.’) in de categorie Waarschuwingen samen met J. Robert Oppenheimer (‘We zijn niet alleen wetenschappers, we zijn ook mensen’) en Greta Thunberg (‘Je kunt een crisis alleen oplossen als je haar behandelt als een crisis’) en kwam Arnon Grunberg (‘Nee’ op 4 mei) in de categorie Goed en Kwaad samen met Boris Jeltsin (‘We zijn allemaal schuldig’) en Chaim Herzog (‘Haat, onwetendheid en slechtheid’). Verder veel toespraken van Amerikaanse presidenten, indrukwekkende afscheidswoorden en weerzinwekkende toespraken van Hitler en Himmler.

Simon Sebag Montefiore: Gesproken geschiedenis. (Voices of History). Vertaling Martine Both en Margreet de Boer. Spectrum, 320 blz. € 22,99

4. Jetske van der Schaar: Eeuwige Lente

Drie jaar geleden vertelde Jetske van der Schaar (39) in een uitzending van Pauw openhartig over het erfelijke gen dat zij draagt waardoor zij weet dat zij net als haar moeder, oom en opa rond haar 55ste de ziekte van Alzheimer zal krijgen. De kans dat haar moeder het mutatie-gen zou overdragen was vijftig procent. Van der Schaar liet zich enkele jaren geleden testen omdat zij wilde weten waar zij aan toe was. Nu is er het boek Eeuwige Lente, waarin zij zowel het lijden van haar moeder (‘In een godvergeten moordend tempo beroofde de ziekte haar hoofd van taal, de tijd en zelfs routine’) als haar eigen angst (‘Tien jaar lang heb ik met deze godvergeten ziekte geworsteld’) beschrijft. Van der Schaar is ook boos, boos op de vrienden of kennissen die het te confronterend vonden om haar moeder een uurtje te bezoeken en zich zelfs afvroegen waarom zij naar een verzorgingshuis moest. Haar grootste boosheid betreft echter het oordeel van de Medisch Ethische Toetsings Commissie dat zij als dertiger te jong zou zijn om mee te doen aan wetenschappelijk onderzoek terwijl zij zelf niets liever wil dan proefpersoon zijn. Na steeds in beroep te zijn gegaan tegen de uitspraken, kreeg zij uiteindelijk toestemming om mee te doen aan het internationale onderzoek van het Dominantly Inherited Alzheimer Network (DIAN). Van de Schaar kreeg in diezelfde tijd de mogelijkheid om promotieonderzoek te doen naar medisch-ethische dilemma’s in vroege stadia van Alzheimer.

Jetske van der Schaar: Eeuwige Lente. Prometheus, 382 blz. €21,99

5. Haroon Ali: Half

Het debuut Half van journalist Haroon Ali is een zoektocht naar de roots van zijn vader die impliciet ook de zijne zijn. Ali is de in Nederland geboren zoon van een Pakistaanse vader en een Nederlandse moeder die zich bekeerde tot de Islam. Omdat Haroon zich niet gezien voelt door zijn vader besluit hij voor langere tijd alleen naar Pakistan te gaan om de Pakistaanse cultuur en daarmee zijn vader beter te begrijpen. En, geeft hij toe, hij maakt de reis ook om zijn vader te pleasen. Na de scheiding van zijn ouders, was er nauwelijks contact. Hij doet verslag van zijn reis in de vorm van een brief aan zijn veel jongere halfbroertje uit het tweede huwelijk van zijn vader met een Pakistaanse. Als lezer hoop je dat de zussen van zijn vader hem meer kunnen vertellen waarom zijn vader niet de vader is die de schrijver zich zou wensen. Maar zijn tantes komen niet heel veel verder dan dat zijn vader is veranderd. Toch komt Ali er in zijn bewogen epistel gaandeweg achter dat hij niet zo ‘half’ is als hij zich voelde en dat ‘dubbel’ misschien een betere benadering zou kunnen zijn.

Haroon Ali: Half, De Bezige Bij, 207 blz. € 20,99

6. Nico Keuning: Met scherpe pen

Neerlandicus Nico Keuning verzamelde rellen en rechtszaken in de Nederlandse literatuur van de afgelopen zeventig jaar. Met scherpe pen begint met de rechtszaak in 1952 tegen de schrijver Willem Frederik Hermans wegens vermeende belediging van de katholieken in zijn roman Ik heb altijd gelijk. De schrijver werd vrijgesproken omdat je de woorden van een romanpersonage niet in de mond van de schrijver mag leggen. Niet alleen rechtszaken worden beschreven maar ook ordinaire rellen veroorzaakt door drank zoals Gerard Reve die op de vuist ging met Simon Vinkenoog nadat deze Reve over zijn bol had geaaid omdat Reve weigerde hem een hand te geven. Verder komen ethische dilemma’s aan bod zoals over het boek Vrienden dat Tim Krabbé schreef over moordenaar Ferdi E., al dan niet geoorloofde beledigingen van Hugo Brandt Corstius, plagiaatkwesties (‘de ethische grenzen tussen schrijven en overschrijven’) en veel roddel en achterklap. Keuning waarschuwt in het voorwoord van de bundel dan ook dat de samenstelling een persoonlijke, subjectieve keuze is die niet pretendeert compleet te zijn.

Nico Keuning: Met scherpe pen. Rellen en rechtszaken in de Nederlandse literatuur. WalburgPers, 215 blz, € 17,50