Opinie

Verkiezingsprogram VVD verzwakt de Nederlandse rechtsstaat

Verkiezingen De VVD wil de rol van de rechter en het Europees recht inperken. Dat is een gevaarlijke stap, betoogt .
Een demonstratie vorig jaar bij het kantoor van de procureur-generaal in Boedapest. De rechtsstaat staat in Hongarije onder druk.
Een demonstratie vorig jaar bij het kantoor van de procureur-generaal in Boedapest. De rechtsstaat staat in Hongarije onder druk. Foto ZOLTAN BALOGH / EPA

Het is raadzaam kritisch te kijken naar het concept-verkiezingsprogram dat de grootste regeringspartij VVD afgelopen weekend publiceerde. Het gaat met name om het hoofdstuk over democratie en rechtsstaat. Hierin stelt de VVD dat de Nederlandse en Europese rechters hun macht onredelijk uitoefenen, en worden voorstellen gedaan die gericht zijn op het beperken van de rol van de rechter en de doorwerking van Europees recht. Dat is een verontrustende en ook gevaarlijke stap van de landelijk grootste partij – een stap die de Nederlandse rechtsstaat verzwakt.

Overal in de wereld staan democratieën onder druk. De schade die regeringen de democratische rechtsstaat toebrengen, zoals in de VS onder Trump, in Hongarije onder Orbán en in Turkije onder Erdogan, is groot. Ze maken politiek zonder zich aan de grenzen van de rechtsstaat te houden, ondermijnen daarmee de legitimiteit van de mechanismen die hun macht beperken en laten mensen het geloof in de instellingen van onze samenleving verliezen.

Het verzwakken van de rechtsstaat is een van de voornaamste instrumenten van autocraten in het vergroten van hun macht ten koste van de vrijheid van hun burgers.

Kritische toon

In het concept verkiezingsprogramma 2021-25 van de VVD klinkt een opvallend kritische toon: de rechter „dwingt de politiek andere keuzes te maken, terwijl de samenleving zich hier niet over heeft kunnen uitspreken”. Ook het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (Straatsburgs Hof), dat vanuit Straatsburg mensenrechten beschermt, krijgt een veeg uit de pan.

Lees ook: VVD schuift met verkiezingsprogramma naar links

Om deze vermeende bedreigingen het hoofd te bieden stelt de VVD een aantal wijzigingen voor. Zo moet in Europa een politieke ‘override’ mogelijk worden, als lidstaten het niet met het Straatsburgs Hof eens zijn, en wil de VVD stichtingen en verenigingen beperken in de mogelijkheid tot procederen uit naam van het algemeen belang.

Dergelijke voorstellen getuigen niet alleen van een zeer beperkte opvatting van de democratische rechtsstaat, ze zijn ook gevaarlijk.

Wat het eerste punt betreft: rechters mogen alleen uitspraken doen als iemand binnen de procedurele regels een zaak aanspant en alleen op de situatie waarover de zaak gaat. Dit is een kernpunt van een democratische rechtsstaat. Die rechtsstaat is geen tirannie van de meerderheid maar een machtsuitoefening binnen bepaalde grenzen, die bijvoorbeeld waarborgen dat de minderheid van nu de meerderheid van morgen kan worden, dat procedurele regels worden gevolgd – denk aan verkiezingen, en dat individuele rechten worden beschermd.

Het is dan ook niet zo dat de rechter opeens op de stoel van de wetgever is gaan zitten. Het parlement is zelf de wetgevende macht en kan zich over alle punten en op eigen initiatief uitspreken. Als rechters vallen over wetgeving is dat in de eerste plaats een oproep aan de wetgever: kom met betere wetten.

De macht uitgedaagd

In Nederland bestaat tot nu de mogelijkheid voor stichtingen en verenigingen om algemeen-belang-acties te starten. Een gezonde democratie heeft baat bij zo’n mechanisme waarin de macht uitgedaagd kan worden. De rechter oordeelt in zulke zaken of de actie een schending van recht betreft. Recht zoals het door de politiek is vastgesteld. Het concept-programma van de VVD wil echter van deze algemeen-belang-acties af. Ook dit verzwakt de rechtsstaat.

Eenzelfde verhaal geldt voor Europa: het Straatsburgs Hof past uitsluitend de bepalingen van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) toe. De vraag is dan wanneer die rechten zijn geschonden, en wie dat mag bepalen. In een rechtsstaat gaan daar onafhankelijke rechters over en niet (VVD-) politici. De VVD ondermijnt met een willekeurige onderscheiding van wat ze ‘traditionele’ mensenrechten noemen de autoriteit van het Straatsburgs Hof. Het concept-programma beoogt specifiek de effecten van Europese mensenrechten te beperken, die binnen de Nederlandse rechtsstaat door de afwezigheid van constitutionele toetsing juist een belangrijke rol spelen.

Het voorstel van de VVD, om de politiek in de lidstaten uitspraken van het Hof te laten overrulen zal met gejuich worden ontvangen in Hongarije en Turkije. Ondermijning van de rechtsstaat is geen revolutie maar een geleidelijke evolutie van vele kleine stappen.

De voorstellen van de VVD pretenderen de democratie te versterken maar ze ondermijnen juist de legitimiteit van de democratie. Ironisch genoeg lijken de liberalen zichzelf plotseling terug te vinden in het kamp van potentaten, voor wie de democratische rechtsstaat vooral een hindernis is voor een zo min mogelijk gecontroleerde meerderheidsregering.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.