Recensie

Recensie Beeldende kunst

Kunstenaar Thomas Ruff is de archeoloog van de fotografie

Expositie Schaalvergroting is het belangrijkste instrument van de Duitse kunstenaar Thomas Ruff. Zijn werk doet de kijker de wereld beter begrijpen.

Thomas Ruf, nudes pea10, 1999
Thomas Ruf, nudes pea10, 1999 Foto Bild-Kunst, Bonn

Voor Thomas Ruff (Zell am Hammersbach, 1958) is een foto niet een afbeelding van iets. In ieder geval niet in de eerste plaats. Ruff is vooral geïnteresseerd in de technologie van het fotografische beeld: hoe wordt het gemaakt en hoe wordt het gedistribueerd? Ook wil hij begrijpen wat we eigenlijk ‘zien’ als we naar een foto kijken, en hoe dit kijken beïnvloed wordt door de fysieke eigenschappen van de foto.

Het oeuvre van Ruff, dat nu deels is te zien op een overzichtstentoonstelling in Düsseldorf, bestaat uit series van beelden. Elke serie heeft steeds een bepaald aspect van de fotografie tot onderwerp. Zijn fotografisch materiaal haalt hij overal vandaan, vanaf de beginperiode van de fotografie, zo’n 170 jaar geleden, tot op heden. Analoog of digitaal, dat maakt hem niet uit. Hij duikt in oude foto-archieven en speurt internet af naar intrigerende beelden. Hij experimenteert met fotografische technieken, bewerkt analoge foto’s met digitale middelen, of andersom. Dit onderzoek naar herkomst en gebruik van fotografisch materiaal maakt Ruff tot een archeoloog van de fotografie.

Manipulatie

Ruffs oudste bronnen zijn de papieren negatieven van Captain Linneaus Tripe in de collectie van het Victoria and Albert Museum in Londen. In de jaren vijftig van de 19de eeuw maakte Tripe in opdracht van de Britse East India Company fotoreportages in Zuid-India en Birma (tegenwoordig Myanmar). De foto’s van Tripe zijn de vroegste foto’s van een wereld die toen in het Westen vrijwel onbekend was. Ruff bestudeerde de negatieven en ontdekte dat ze door Tripe met de hand bewerkt waren. Daar waar oorspronkelijk egale, onbewolkte luchten boven tempels, pleinen en rotsen waren, had Tripe wolkenpartijen geaquarelleerd. Als het zo uitkwam voegde hij ook met verf watergolven of gebladerte toe.

Op zijn beurt fotografeerde Ruff de sepiakleurige negatieven van Tripe, met zijn mobiele telefoon. In zijn atelier in Düsseldorf scande hij ze in hoge resolutie, transformeerde ze in de computer van negatief naar positief en vergrootte de foto’s uit tot 123,5 × 160,5 centimer. Ruffs gemanipuleerde foto’s tonen de sepiakleurige negatieven van Tripe met alle krassen, watervlekken, kreukels en papiervezels. Zo ogen de verstilde beelden in de serie Tripe (2018) ‘authentiek’ en historisch, en zijn ze tegelijkertijd vervreemdend en mysterieus.

De Tripe-negatieven maken duidelijk dat foto’s van begin af aan werden geretoucheerd en ‘gefotoshopt’. Nooit zijn foto’s de waarheidsgetrouwe afbeeldingen geweest waar ze lange tijd voor zijn gehouden. De Tripe-foto’s zijn hybride objecten die de fysieke eigenschappen van de negatieven van Tripe tot in het kleinste detail laten zien en tegelijk zelf ‘digitaal positief’ zijn.

Monumentaal

Van 1977 tot 1985 maakte Ruff deel uit van de fameuze fotografieklas van Bernd en Hilla Becher aan de kunstacademie van Düsseldorf. Andere leerlingen waren onder onder anderen Candida Höfer, Andreas Gursky en Thomas Struth. Allemaal maken ze fotografisch werk op zeer groot formaat. Dergelijke monumentale foto’s zijn door de Franse tentoonstellingsmaker Jean-François Chevrier tableaux genoemd, als verwijzing naar de traditie van de klassieke schilderkunst. Andere kunstenaars, niet uit de klas van de Bechers, zijn trouwens ook beroemd geworden met dergelijke fotografische tableaux, zoals Jeff Wall en Rineke Dijkstra.

Thomas Ruff,jpeg ny01, 2004 Foto Bild-Kunst, Bonn

Schaalvergroting is het belangrijkste instrument van Ruff. Hiermee laat hij letterlijk en figuurlijk een andere dimensie van de beelden zien. Al vroeg in zijn loopbaan constateerde hij dat portretfoto’s op gewoon formaat door het publiek altijd worden waargenomen als afbeeldingen van bepaalde personen, van Heinz of Anna. Maar wanneer dezelfde foto sterk wordt uitvergroot tot schilderijformaat gaat het in de waarneming niet meer om de herkenning van een persoon, maar om de visuele en fysieke eigenschappen van de foto als beeld.

Op een andere manier past Ruff het principe van schaalvergroting toe in de serie Naakten (2000/2002). Op internet vond hij sterk gecomprimeerde thumbnail-pictures van pornofoto’s, die pas in hogere resolutie te bekijken zijn nadat een bezoeker van de site ervoor heeft betaald. Hij vergrootte de gecomprimeerde beelden uit, bewerkte ze door middel van motion blur en soft focus en verwijderde details. Vervolgens vergrootte hij de foto’s tot formaten van ca. 120 × 150 centimeter, zodat de afbeeldingen uit het obscene kader getild worden. Het resultaat zijn vervaagde foto’s met zachte contouren. Er ontstaat een afstand tot de scènes die ze verzacht, en het is alsof de figuren in beweging zijn.

Het spectaculairste voorbeeld van wat schaalvergroting kan doen is de serie ma.r.s. (2012/2013), bestaande uit foto’s van 255 × 185 cm van het oppervlak van de planeet Mars, gemaakt door een NASA-ruimtesonde. Het zijn volledig kunstmatige foto’s, gemaakt door een robot van ‘landschappen’ die nooit op deze manier door het menselijk oog waargenomen kunnen worden. Ruff bracht rode en groene beeldvlakken over elkaar aan op de foto’s, zodat twee verschillende, elkaar overlappende ruimtelijke composities ontstaan. Bezien door een bril met een rood en groen glas ontstaat een 3d-illusie van kraters, van peilloos diepe kloven en duizelingwekkende afgronden.

Het werk van Ruff toont ons een fascinerende wereld van beelden waarbij de kijker steeds wordt geconfronteerd met de eigen manier van kijken en interpreteren. Daarnaast kaart zijn oeuvre ook maatschappelijke en politieke thema’s aan, zoals het propagandistische karakter van foto’s of de manipulatie van persfoto’s om fake news te maken. Maar dit gebeurt altijd impliciet, want Ruffs werk gaat bovenal over de visuele en materiële hoedanigheden van het beeld. Ook als het gaat om digitale beelden, laat hij zien hoe kunst ontstaat vanuit een fascinatie met materiaal en zichtbaarheid. Uiteindelijk gaat alle kunst over het ervaren, waarnemen en begrijpen van de wereld. Ruffs werk is hiervan een indrukwekkend voorbeeld.