Bob Ross, Reflections (S2E8), 1983. Collectie Bob Ross Inc.

© Bob Ross Inc.

Bob Ross in het museum: laat je fouten wegvliegen

Joy of Painting Cultheld, verffluisteraar en dierenvriend Bob Ross heeft 25 jaar na zijn dood een museumtentoonstelling in Museum More. Blijven zijn tv-schilderijen wel net zo stevig overeind als zijn kapsel?

Nee hoor, liet tv-schilder Bob Ross (1942-1995) eens weten, een museumtentoonstelling vond hij meer iets voor anderen. Er zijn duizenden zeer, zeer getalenteerde kunstenaars die nooit bekend zullen worden, zei hij toen hij zelf al lang bekend was geworden zonder enige museale steun. Maar, toen talkshowpresentator Phil Donahue hem uitdaagde om toe te geven dat zijn schilderijen nooit in een museum zouden belanden, ging hij daar niet in mee. Misschien ook wel – hoewel waarschijnlijk niet in het Smithsonian Museum, antwoordde hij, als altijd net zo onbewogen als de bergen die hij schilderde.

Ross kreeg gelijk. Nu, vijfentwintig jaar na zijn overlijden, krijgt hij een museumsolo in nota bene Europa, het continent van de oude kunstgeschiedenis en landschapsschilderkunst waar hij zo eindeloos op voortborduurde. En welke Europese wereldstad heeft de eer om dit internationale fenomeen te brengen? Gorssel. In deze Gelderse plaats heeft Museum More deze winter Bob Ross. Happy Painting georganiseerd.

Wat de veertig schilderijen laten zien zijn stranden, watervallen, schuren, blauw-paars-roze avondluchten, bergtoppen en natuurlijk de happy little trees oftewel naaldbomen, die zich graag spiegelen in rimpelloze meertjes. Alles is vredig in het universum van Ross. Bijna alle doeken horen bij de tv-show The Joy of Painting, waar hij zijn beroemdheid aan dankt. Daaraan en aan zijn afrokapsel, een fiks permanentje dat hij had genomen om kappersbezoek uit te sparen. Toen hij onverwacht bekend werd, zat hij daar tot zijn spijt aan vast; het kapsel was zijn logo geworden. Ross was een onwaarschijnlijke tv-ster, met een uiterlijk en kleding die in geen enkel tijdperk ooit mode zijn geweest. Al die faam was dan ook een happy little accident, want het tv-programma was slechts bijzaak geweest, bedoeld als reclame voor zijn bedrijfje in schildersmaterialen.

Bob Ross in 1989.
Foto Bob Ross Inc.
Bob Ross in 1989.
Foto Bob Ross Inc.

Foefjes

In totaal trad Ross 381 keer op in deze instructievideo’s voor amateurschilders, onbetaald, van 1983 tot 1994. Elke aflevering schiep hij een compleet panorama, vanuit toefjes van het Phthalo blue en Van Dyck brown dat hij verkocht. Nat in nat schilderend liet hij zien hoe verflagen over elkaar heen spiegelingen en ogenschijnlijke fijnschildereffecten teweegbrengen. Vooral in bergtoppen, zie je ook nu in More, toonde hij zijn kunnen. Zacht kabbelend pratend moedigde hij de tv-kijkers aan dat zij dit ook konden, talent is slechts een kwestie van proberen. Al zagen velen thuis hun struikjes onbedoeld picasso-esk afglijden voorbij punten van herkenbaarheid, Ross straalde altijd moeiteloosheid uit.

Dat was niet gespeeld: zijn productie liep ver in de duizenden. Van elk tv-schilderij maakte hij bovendien drie versies: vooraf één als referentie, en achteraf voor in het cursusboekje. More toont zo’n bijna identiek drieluik tussen speakers waaruit die zalvende stem weerklinkt.

Zou het kunnen dat ook Bob Ross behoefte had aan diezelfde rustgevende Bob Ross? Zijn voorgeschiedenis is namelijk minder vredig. Op zijn 18de ging hij het leger in, waar hij naar eigen zeggen zo’n agressief schreeuwende drill sergeant was. Dat was grotendeels in Alaska, waar hij zichzelf in zijn vrije tijd leerde schilderen. Toen hij daar genoeg mee verdiende, verliet hij het leger, verhuisde terug naar Florida, ging schildercursussen geven en begon met zijn vrouw en een bevriend echtpaar Bob Ross Inc., voor al uw penselen en verftubes. Privé hield hij privé, inclusief de diagnose lymfeklierkanker waar hij aan overleed. Hij werd slechts 52 jaar oud.

Bob Ross, Emerald Waters (S13E9), 1987. Collectie Bob Ross Inc.© Bob Ross Inc

Maar al werd hij een ster, zijn schilderijen zijn nagenoeg niet te koop. Hoe kan dat toch, vroeg de NY Times zich af en ging op onderzoek uit. Dat leverde een vermakelijk filmpje op, dat ook in de tentoonstelling draait: ze hadden ze gevonden. Zijn schilderijen liggen gestapeld in dozen – hoezo klimaatbeheersing? – bij het nog altijd actieve Bob Ross Inc., dat net zo laidback overkomt als Ross zelf. Verkopen? Nooit in ze opgekomen, antwoordde de bedrijfsleidster. Verkopen was „niet echt Bob’s thing”, zei ze. Eigenlijk waren musea ook niet echt Bob’s thing, en vonden andersom musea Ross niet zo hun thing. Toen More daar anders over dacht en het bedrijf benaderde, was de show gauw geregeld. Alle doeken zijn in slechts drie dozen verstuurd. Ook in de VS is het nieuws van de Europese primeur intussen bekend geraakt. Fans hebben al laten weten graag naar Nederland te vliegen om na Gorssel meteen het Abba-museum in Stockholm te bezoeken, nu ze toch in de buurt zijn.

Virtuositeit

Bezoekerssucces gegarandeerd, maar, Ross musealiseren is lastiger. Het gaat namelijk niet alleen om zijn schilderijen, de magie zat ook in hemzelf. Daarom zette More de doeken op schildersezels, als in een cursuszaaltje, met geluid, films en een happy magazine (met kleurplaat!). Maar dat biedt nog geen complete Bob Ross Experience. Uiteindelijk komt het toch op de doeken zelf aan. En dan merk je dat die niet echt in een museum thuishoren. Ze zijn niet alleen enorm kitscherig (sorry, het moet gezegd), ook blijken ze heel veel slechter geschilderd dan op de tv te zien is. Gebladerte dat op tv zo mooi lijkt, is in het echt eentonig. Composities zijn uit het lood, struikgewas te dun, waterspiegelingen incorrect, weides hebben geen diepte.

Maar ja, doe het hem eens na in 26 minuten. Lukt niet. Zijn creaties waren ook niet voor musea bedoeld, maar als cursusmateriaal. Daarvoor zijn ze ideaal: je ziet precies hoe alles is opgebouwd (iets wat andere schilders wegwerken) en dit komt wel degelijk door zijn virtuositeit. Ross herstelde geen enkele streep. Immers, fouten bestaan niet. Enkel blije ongelukjes.

Bob Ross, Walk in the Woods (S1E1), 1983. Collectie Bob Ross Inc.© Bob Ross Inc.

Daar gaat het om. Ross wilde een symbool van blijdschap zijn zegt ook Bob Ross Inc., dat die symboliek doorgeeft in de vorm van sokken, onderzetters, boxershorts, kostuums, penselen, ski’s, kerstballen, knuffels, wafelijzers, monopoly-spellen, en gesuikerde ontbijtgranen met mini-marshmellows en veelkleurig afgevende chocola waarmee je een kalmerend ontbijtlandschap kunt bobrossen – als we de magisch geformuleerde verpakkingstekst goed begrijpen. Want, zoals Bob al zei, in jouw wereld kun je alles doen wat je maar wilt.

Liefde

En hoe kitscherig het ook uitpakte, hij schilderde met liefde. Zoals elk zelfdoe-kook-bak-klus-tv-programma verkondigt: voeg liefde toe, anders smaakt het niet. Maar waar zulke tv vaak kookkunsten verenigt met een actiefilmachtige race tegen de klok, en deelnemers gestresst achter hun soufflés ineenzakken, kent The Joy of Painting nul haast. Sterker nog, in die 26 minuten pauzeerde Ross geregeld even om met een pipetje een zieke eekhoorn in zijn borstzakje te voeden, of geredde vogeltjes te tonen, en dan weer verder te schilderen. Zelden was tv zo magisch. Bossen. Ongerepte natuur. Happy trees. Wie houdt er niet van Ross en zijn happy little trees? Precies, alleen mensen zonder hart. Pas op voor dat soort lui.

Zijn ster blijft stralen, hoewel meer in de hoek meditatie en wellness, dan in de hoek musea of kunstgeschiedenis (voor de volledigheid: vorig jaar kocht het Smithsonian Museum in Washington vier schilderijen van Ross aan. Nu jij weer, Phil Donahue!). Maar terwijl Ross vroeger vooral camp was, is hij nu door YouTube een serieus internetfenomeen geworden. ‘The Joy of Painting’ blijkt in de populaire categorie ASMR te vallen, een gevoelssensatie in het brein – alsof belletjes champagne bovenin je hersenpan opborrelen – die wordt veroorzaakt door bepaalde geluiden zoals geknisper en gefluister. Ross’ stem en kwastgeluiden passen in de Autonomous Sensory Meridian Response. En wie door de coronabeperkingen niet naar Gorssel kan: YouTube heeft geen tijdslots. Hoe donker de winter ook wordt, hoe veel leed er ook in de wereld is, online fluistert Ross ons dag en nacht toe om vooral ons hart te volgen. In de tijd dat je je zorgen maakt, had je al een schilderij kunnen voltooien.

Bob Ross. Happy Painting. T/m 11 april 2021 bij Museum MORE, Hoofdstraat 28, Gorssel (tijdelijk gesloten vanwege coronamaatregelen). Reserveren via museummore.nl. Database schilderijen van Bob Ross: twoinchbrush.com/all-paintings