‘U liep risico’, zegt de app. En dan?

CoronaMelder De CoronaMelder-app is bijna al vier miljoen keer gedownload. Zo’n 31.370 mensen hebben via de app hun contacten gewaarschuwd. Soms lijken de waarschuwingen lastig te begrijpen.

Reizigers met hun telefoon op Rotterdam Centraal.
Reizigers met hun telefoon op Rotterdam Centraal. Foto Paulien van de Loo/Hollandse Hoogte

Irene van Wijk (57) uit Amsterdam weet het zeker. De CoronaMelder-app waarschuwde dat ze contact heeft gehad met iemand die in het kantoor naast haar zat – dwars door de muur heen. Alleen daar, zo bleek toen ze navraag deed, was iemand aanwezig die het coronavirus had. Van Wijks conclusie: ze is gewaarschuwd voor een risicovol contact, maar ze kan niet besmet zijn.

Van Wijk is niet de enige die moeite heeft de corona-waarschuwingen te verklaren, blijkt uit ervaringen die NRC verzamelde. Onduidelijk is nog hoeveel mensen, net als zij, concluderen dat ze ten onrechte gewaarschuwd zijn. Het is de vraag wat voor gevolgen dit heeft voor het belangrijkste advies van de app: ga tot tien dagen na het contact in quarantaine.

De eerste onderzoeksresultaten naar het gebruik van de app, en bijvoorbeeld de naleving van de adviezen, worden over twee à drie weken verwacht. Pas dan wordt duidelijker hoe goed de CoronaMelder werkt.

De kans dat meldingen door een muur gaan is klein, maar niet nul, zegt Ron Roozendaal, hoofd informatiebeleid bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en verantwoordelijk voor de app. Onverklaarbare meldingen zijn daarom niet altijd écht onverklaarbaar.

Het geheugen laat ons soms in de steek. Zo liet het ministerie een verhaal onderzoeken van een groep mensen die vergaderde en gewaarschuwd werd voor iemand in een andere kamer. Roozendaal: „Toen we de hele situatie doorakkerden, bleken deze mensen elkaar wel degelijk langer gezien te hebben bij de koffie.”

„Niemand onthoudt alles”, zegt hij. „Het is juist de bedoeling dat de app je waarschuwt voor contactmomenten die je zelf vergeten bent. En voor contacten met mensen die je niet eens kent.”

Binnen drie meter

De CoronaMelder werkt op basis van bluetooth-signalen. De techniek is niet onfeilbaar: soms wordt ook gewaarschuwd voor mensen die op meer dan anderhalve meter afstand waren. In negen op de tien gevallen was het contact volgens het ministerie in elk geval binnen drie meter. Ook dan bestaat nog kans op infectie.

Het ministerie kan de gevoeligheid van de CoronaMelder nog aanpassen. Fraunhofer, een Duits onderzoeksinstituut vergelijkbaar met TNO, doet onderzoek naar het doorlaten van signalen door muren, vloeren en glas, zegt Roozendaal. De app minder gevoelig afstellen is een risico, waarschuwt hij. Het betekent ook dat de CoronaMelder mogelijk niet zal waarschuwen voor contacten die wél risicovol waren.

De CoronaMelder is sinds de lancering bijna vier miljoen keer gedownload. 31.370 positief geteste mensen waarschuwden tot nu toe anderen voor hun besmetting, via de app, zegt Roozendaal „Dat is echt een aanzienlijk percentage van de Nederlandse bevolking. De combinatie van zo veel downloads en zo veel gemelde besmettingen zou een zichtbaar effect moeten hebben op de verspreiding van het virus.”

GGD-medewerkers moeten bij het doorgeven van een positieve test vragen naar gebruik van de CoronaMelder. In de weken na de landelijke introductie werd dat soms vergeten, erkent Roozendaal. Maar dat was incidenteel. De medewerkers zijn nu beter getraind.

Lees ook: Kunnen we sneller gaan testen en zo ja, hoe dan?

Omdat de corona-app vanwege de privacy zo min mogelijk gegevens gebruikt, is niet bekend waar, wanneer of met wie het risicovolle contact was. Alleen de datum waarop het contact plaatsvond, wordt getoond. Om dezelfde privacyreden valt ook niet te zeggen hoeveel contacten van de positief getesten een waarschuwing van de CoronaMelder kregen.

Onderzoekers verzamelen daarom gegevens bij teststraten en verspreiden enquêtes onder de hele bevolking. Een belangrijke vraag is of de melding van de corona-app een vergelijkbaar effect heeft als hetzelfde advies van een GGD-medewerker tijdens het normale bron- en contactonderzoek. Dan houdt ongeveer de helft zich aan de voorgeschreven quarantaine, blijkt uit gedragsonderzoek van het RIVM.

Bijzonder hoogleraar ICT en strategisch innoveren in de publieke sector Wolfgang Ebbers, van de Erasmus Universiteit Rotterdam, leidt het onderzoek naar onder andere de gedragseffecten. Hij wil niet vooruitlopen op de resultaten. Eén effect dat het onderzoeksteam op basis van eerdere studies sowieso verwacht, is dat mensen na een melding anders naar hun klachten gaan kijken. „Dat mensen denken: ik heb al een paar dagen ergens last van. Zou het geen corona kunnen zijn?” Dat zou tot meer coronatests moeten leiden. Dat effect is al zichtbaar. Waarschuwingen van de app leidde sinds begin augustus, toen de app als proef begon, tot 21.500 testaanvragen, zegt Roozendaal.

Er zijn ook mensen die het advies van de app opvolgen. Walter Luitwieler (39) schrok van de waarschuwing van de CoronaMelder en lichtte direct zijn vrouw en buren in, schrijft hij in een e-mail. Omdat hij keelpijn had, liet hij zich testen op het coronavirus. Hij bleef daarna binnen. Nick Poledda (31) bleef ook de voorgeschreven tien dagen binnen, zelfs toen hij voor het einde van de quarantaine negatief testte.

Testen zonder klachten

Hanneke Luimstra (27) uit Eindhoven kon haar waarschuwing niet plaatsen. „Ik ben op die dag maar heel even naar de Intratuin geweest, maar ik heb wel altijd afstand gehouden en ik ben niet een kwartier lang bij iemand in de buurt geweest.” Toch kreeg ze een melding. Maar ze had geen klachten, en kon zich dus eigenlijk niet laten testen. Dat deed ze toch, op verzoek van haar werkgever. Na een negatieve uitslag ging Luimstra weer aan het werk in de kinderopvang.

Snel testen na blootstelling – ook al zijn er geen klachten – is cruciaal voor de effectiviteit van de CoronaMelder, benadrukten wetenschappers al voor de lancering. Zonder klachten kom je op dit moment eigenlijk niet in aanmerking voor een test. Hoogleraar filosofie van mens en techniek Peter-Paul Verbeek van de Universiteit Twente, betrokken bij het gedragsonderzoek, vindt dit een belangrijke voorwaarde voor het slagen van de app. „De hele gedachte achter de CoronaMelder is dat de app kan bijdragen om verspreiding van het virus te voorkomen vóór dat mensen klachten krijgen.”

Quarantaine zonder uitzicht op een test is te veel gevraagd, denkt hoogleraar gezondheidscommunicatie Bas van den Putte van de Universiteit van Amsterdam. „Je vraagt mensen in quarantaine te gaan terwijl de kans dat ze besmet zijn heel klein is. Ze hebben zelf geen klachten en kennen niemand met klachten.” Bovendien blijkt uit het RIVM-onderzoek ook dat veel mensen met verkoudheidsklachten niet in quarantaine gaan, hoewel dat wel zou moeten, zegt Van den Putte. Bijzonder hoogleraar Wolfgang Ebbers denkt dat dit los staat van de CoronaMelder. „Er is een groep mensen die zich gewoon niet aan quarantaines houdt of voor wie dat heel moeilijk is.”

Lees ook dit interview: ‘Gewaarschuwde gebruiker van CoronaMelder moet ook zonder klachten test kunnen krijgen’

Bij de landelijke introductie van de app in oktober kon minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) het testen zonder klachten vanwege het tekort aan testen niet waarmaken. Inmiddels is het testen beter op orde, zei hij afgelopen week in het debat over de kabinetsaanpak van de coronacrisis. Wel zal testen zonder klachten pas na 1 december mogelijk worden, omdat het om zo'n 24.000 tot 64.000 extra tests per dag gaat. De tussenliggende tijd wordt gebruikt om de testcapaciteit verder uit te breiden. Daarna moeten gewaarschuwde mensen – door de CoronaMelder of het reguliere bron – en contactonderzoek – zich ook zonder klachten kunnen laten testen.

Het vertrouwen van gebruikers in de app is cruciaal, zegt hoogleraar huisartsgeneeskunde en e-health-deskundige Niels Chavannes van het Leids Universitair Medisch Centrum. „Zo’n app als de CoronaMelder moet grote betrouwbaarheid uitstralen, willen mensen actie ondernemen. Want heel veel reacties zijn natuurlijk: ik hoor wat je zegt, maar ik heb ook een mening. En dan gebeurt er dus niks.”