Reportage

‘Protestantse kerk liet het zaad van haat groeien’

Jodenvervolging In een lege synagoge erkende de Protestantse Kerk schuld aan de Jodenvervolging. „Wij hopen dat het niet te laat is.” 

René de Reuver, hoofd van de Protestantse Kerk Nederland, spreekt in de Rav Aron Schuster synagoge.
René de Reuver, hoofd van de Protestantse Kerk Nederland, spreekt in de Rav Aron Schuster synagoge. Foto Koen van Weel/ANP

Normaal gesproken is het huis van God niet gemaakt voor lege banken. Elk geluid vervliegt bij gebrek aan bezoekers die het absorberen. Zo ook in de Rav Aron Schuster Synagoge in Amsterdam, zondagmiddag verworden tot één grote galmbak. Om de beurt nemen de sprekers plaats achter de lessenaar in de grote lege zaal om vanaf de autocue het online publiek toe te spreken. Het is niet anders, coronatijd.

Maar voor deze gelegenheid is leegte helemaal zo gek nog niet. René de Reuver, hoofd van de Protestantse Kerk Nederland (PKN), is uitgenodigd om bij de herdenking van de Kristallnacht die plaatsvond van 9 op 10 november 1938 schuld te belijden voor het handelen voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Met zijn eigen keppel op – ooit gekocht op reis in Jeruzalem – erkent de protestant achter de lessenaar „dat de kerk mede de voedingsbodem heeft bereid waarin het zaad van antisemitisme en haat kon groeien”. De kerk hielp eeuwenlang mee „de kloof” in stand te houden „die later de Joden in de samenleving dusdanig kon isoleren dat ze konden worden weggevoerd en vermoord”.

Zes miljoen Joden werden uitgeroeid, dus ja, de leegte in de zaal, zegt voorzitter van het Centraal Joods Overleg Eddo Verdoner na afloop „reflecteert” goed de gevolgen.

Van de kerk mag je meer verantwoordelijkheid verwachten

Eddo Verdoner voorzitter Centraal Joods Overleg

Directe aanleiding voor de schuldbelijdenis was de Nationale Holocaust Herdenking op 26 januari dit jaar. Premier Rutte sprak toen namens de regering zijn excuses uit voor het handelen van de overheid in de oorlogsjaren. Daarna voelde ook de PKN de urgentie dit te doen. Verdoner was aanvankelijk terughoudend, want schuld waarvóór? „Excuses hebben alleen zin als je ze concreet kunt maken.” Daarop besloot de PKN het Centraal Joods Overleg „als meelezer” te betrekken bij het opstellen van de verklaring van Reuver.

Zo is er lang nagedacht over het woord „excuses”. De PKN vond uiteindelijk „schuld” passender, dat is meer „kerkelijke taal”. In de tekst staat dat het de kerkelijke instanties in de oorlog „veelal aan moed” heeft ontbroken om positie te kiezen voor de Joodse gemeenschap. Dat woordje „veelal” vond ook Verdoner van belang: er zijn ook kerkleden geweest die wél moedige daden hebben verricht.

Lees ook dit interview met historicus Fred van Lieburg: ‘Na NS en overheid willen protestanten ook iets zeggen over de oorlog

In zijn eigen verklaring, voorgelezen na die van De Reuver, gaat Verdoner nader in op de voedingsbodem die de protestantse kerk had geschapen voor antisemitisme. Er heersten onder de Duitse protestanten vooroordelen en wrok tegen Joden. Na de Kristallnacht, waarbij de nazi’s in Duitsland tijdens een georganiseerde actie bijna honderd Joden doodden en hun bezittingen in brand staken, bleef de kerk afzijdig. Sterker, Maarten Luther, een grondlegger van de protestantse kerk, wenste Joden dood en de nazi’s gebruikten zijn geschriften als onderbouwing voor hun daden. In oorlogstijd bleef ook in Nederland de kerk trouw aan het gezag van de Duitse bezetter.

Maar waren er niet meer die dat deden? „Ja, maar van de kerk, een moreel kompas, mag je meer verantwoordelijkheid verwachten”, zegt Verdoner naderhand.

En is een schuldbelijdenis 75 jaar na de bevrijding niet wat laat? Ja, beaamt De Reuver. „Naar wij hopen niet té laat.” De erkenning past in een reeks: vorig jaar kwam de NS met een financiële compensatieregeling voor slachtoffers en nabestaanden van de transporten per trein in de oorlog en dit jaar toonde, naast Rutte, ook de koning reflectie. Hij was kritisch over het gedrag van koningin Wilhelmina.

Natúúrlijk is die late erkenning „verschrikkelijk”, zegt Verdoner. Want aan wie is die nog gericht? „Er zijn steeds minder slachtoffers over.” En toch, vindt hij, heeft zo’n schuldbelijdenis zin. „Voor de nieuwe generatie, die leert wat goed en fout is.”