Denen ruimen nertsen ‘om vaccin te redden’

Coronavirus De Deense overheid besloot woensdag tot het radicaal ruimen van alle nertsenboerderijen. Reden: in de nertsen was een nieuwe variant van het coronavirus ontstaan die zich ook onder mensen verspreidde.

De ruiming van dieren op Deense netsenboerderijen is in volle gang.
De ruiming van dieren op Deense netsenboerderijen is in volle gang. Foto’s Henning Bagger/AFP en Mette Moerk/AFP

De Deense media kozen deze week de sterkste bewoordingen om de noodzaak van de massale ruiming van de 15 tot 17 miljoen nertsen in het land te duiden. „Wordt Denemarken het nieuwe Wuhan?”, en „Deense mutatie kan het coronavirusvaccin wereldwijd bedreigen”. Wat is daar aan de hand?

Net als eerder gebeurde in Nederland heeft het nieuwe coronavirus SARS-CoV-2 ook in Denemarken nertsenfokkerijen besmet. Er circuleren virusstammen onder de pelsdieren die genetisch net iets anders zijn dan de virusstammen die bij mensen Covid-19 veroorzaken. Het is een aanpassing van het virus aan de gastheer. Maar in tegenstelling tot de Nederlandse nertsenvirussen hebben de Deense varianten genetische mutaties opgehoopt rond de plaats waar het coronavirus met zijn spike-eiwitten aan de zogeheten ACE2-receptoren bindt. Die binding is een cruciale eerste stap in de infectie.

Een simpele proef

De veranderingen precies op die plek van het virus baarde het Statens Serum Institut (SSI, het Deense RIVM) al maanden zorgen, maar dat sloeg eind oktober om in groot alarm na een simpele proef met het gemuteerde nertsenvirus. Het bleek namelijk dat antistoffen van patiënten die hersteld waren van Covid-19 dit nertsenvirus niet goed konden neutraliseren. Dat betekent dat mensen die immuniteit hebben opgebouwd tegen het nieuwe coronavirus mogelijk alsnog vatbaar zijn voor de nertsenvariant. En het betekent mogelijk ook dat vaccins die zich richten op het aanmaken van antistoffen tegen het spike-eiwit van het coronavirus net naast hun doel zullen schieten als iemand besmet raakt met de nieuwe nertsenvariant.

De Deense premier Mette Frederiksen verklaarde woensdag tijdens een persconferentie dat hier maar één oplossing voor was: radicaal alle nertsen ruimen. Het moet snel gebeuren: nertsenhouders die binnen tien dagen hun stallen leegmaken ontvangen een tempobonus. En hoewel het pelsseizoen net begonnen is, mogen de huiden niet verhandeld worden, ook niet die van de negatief geteste bedrijven. De Deense regering wil duidelijk geen enkel risico nemen.

„De maatregel is niet overdreven”, zei wetenschappelijk directeur Kåre Mølbak van het SSI tijdens de persconferentie. „Het worstcasescenario is dat Denemarken het startpunt wordt voor een nieuwe pandemie op basis van het nu gemuteerde coronavirus.”

Omslag van 180 graden

Veterinair epidemioloog Arjan Stegeman van de Universiteit Utrecht heeft het nieuws met verbazing vernomen. „Denemarken heeft hiermee wel een omslag van 180 graden gemaakt”, zegt hij in een reactie. „Eind juni meenden de Denen nog dat ruimen van besmette bedrijven niet nodig was voor de volksgezondheid.”

In Denemarken hadden ze in juni een uitbraak bij drie bedrijven, die zijn toen geruimd, vertelt Stegeman. „Vervolgens is er een risico-evaluatie geweest en dacht men het met quarantaine- en hygiënemaatregelen onder controle te kunnen houden. Maar het kwam terug met een enorme snelheid en toen was het niet meer te houden.”

Volgens de Deense overheid zijn er inmiddels 207 nertsenbedrijven besmet, en op nog eens 23 bedrijven rust een verdenking dat het virus er heerst. Eerder zijn 67 bedrijven al geruimd.

Maar nu moeten ze allemaal opdoeken, vanwege het ernstige gevaar voor de volksgezondheid. In Nederland zijn inmiddels 69 van de 127 nertsenbedrijven geruimd vanwege uitbraken van het coronavirus. Bestaat hier dan niet hetzelfde risico van muterende virussen die ontsnappen vanuit de resterende nertsenfokkerijen?

Telkens weer opduiken

Stegeman, die het onderzoek naar de Nederlandse uitbraken rond nertsenhouderijen leidde, denkt van niet. Het onderzoek, alvast gepost op een preprintserver, leverde genetisch bewijs dat het coronavirus van mensen overgedragen was op nertsen en vervolgens weer op mensen. „Dat hebben we twee keer kunnen vaststellen. maar je mag aannemen dat het veel vaker gebeurt”, zegt Stegeman.

„Het Erasmus MC heeft uitvoerig genetisch onderzoek gedaan naar de circulerende virusstammen bij nertsen. We zien we eigenlijk maar vijf verschillende stammen waarvan er drie telkens weer opduiken. Deze worden soms ook aangetroffen bij werknemers van de nertsenbedrijven, maar ze zijn niet gevonden bij Covid-19-patiënten die in de omgeving wonen of elders in Nederland.”

De Nederlandse virusvarianten van nertsen lijken zich dus niet buiten de directe contacten te verspreiden. Dat is een geruststelling. Toch zijn ook hier wel mutaties in het gen van het spike-eiwit gevonden, bevestigt viroloog Marion Koopmans van Erasmus MC desgevraagd: „Ja, dat zien we ook, maar verspreiding is beperkt. Om te bekijken of het ook echt iets doet met de eigenschappen van het virus moet dat in het lab onderzocht worden en daar is nog weinig aan gedaan.”

Koopmans denkt niet dat het Deense besluit tot algehele ruiming nog invloed op de resterende Nederlandse nertsenfokkerij, omdat hier sowieso al is besloten om per volgend jaar te stoppen. Dat de Denen nu wel ruimen is „verstandig” zegt ze. „Dat is minder vanwege een specifieke mutatie, maar vooral omdat je niet wilt dat het een doorlopende bron van besmettingen wordt. Dat geldt voor alle landen waar pelsdieren gehouden worden, hoe vervelend ook.”

Deense nertsenvirussen kregen meer kans mutaties te verzamelen

Volgens veterinair viroloog Lars Erik Larsen van de Universiteit van Kopenhagen is een belangrijk verschil dat Deense nertsenvirussen meer kans hebben gekregen mutaties te „verzamelen”. Larsen: „In Nederland hebben jullie de infecties onder nertsen steeds vroeg ontdekt. De Deense uitbraken kwamen vaak pas aan het licht als de besmetting onder de dieren al twee of drie weken aan de gang was. Dat kan het coronavirus meer tijd hebben gegeven om te muteren.”

Er zijn inmiddels een handvol varianten met in totaal zeven nerts-specifieke mutaties bekend in Denemarken. Daarvan is er nu dus één met vier mutaties in of rond het spike-eiwit die circuleert in Noord-Jutland. In die regio met veel nertsenbedrijven laaide het aantal coronabesmettingen afgelopen zomer ineens opvallend op. Er zijn nu 783 besmettingen geteld. Een deel daarvan is gesequenced, wat iets kan zeggen over de herkomst van het virus. „Iets meer dan de helft van de infecties komt van nertsen”, stelde Kåre Mølbak op basis daarvan, tijdens de persconferentie woensdag. „Daarvan is 9 procent van het gemuteerde type. Dit betekent dat 4 tot 5 procent van de patiënten cluster 5 heeft.”

Antistofexperimenten

Cluster 5 is de aanduiding voor besmetting met de potentieel gevaarlijkste virusvariant afkomstig van nertsen, het virus dat vier mutaties verzamelde en waarmee ook de alarmerende antistofexperimenten zijn gedaan. Deze virusvariant is tot nu toe gevonden bij vijf nertsenfokkerijen en bij twaalf mensen. Deze personen zijn inmiddels waarschijnlijk niet meer besmettelijk, stelde Mølbak woensdag gerust. Maar de vraag is natuurlijk wel of het nog bij anderen in de bevolking circuleert.

Viroloog Lars Erik Larsen staat achter de beslissing de nertsen te ruimen. „Hiermee voorkom je dat het virus opnieuw in nieuwe gedaantes vanuit nertsen naar mensen kan overspringen, met alle mogelijke risico’s van dien. Ik denk niet dat er nu een acuut gevaar bestaat door deze nieuwe virusvariant. Het gaat meer om de toekomst. We moeten er nu voor zorgen dat het niet blijft circuleren. Daarom moeten we in Denemarken veel intensiever gaan monitoren, sequencen, om in kaart te brengen hoe wijd het zich heeft verspreid.”

Verspreid naar Kroatië

Tot nu toe is deze variant nog niet gezien buiten Noord-Jutland, niet in nertsen en niet in mensen, zegt Larsen. „.Maar we moeten er uiteraard zeer alert op blijven.” In ieder geval kwam een vroege nertsenvariant van het virus in de zomer wel ver, zo blijkt uit een rapport van het Deens veterinair consortium: in een reisgezelschap ging het virus ten minste één keer op een ander over en ook is deze nertsenvariant verspreid naar een of meer personen in Kroatië.

Arjan Stegeman wil zich nog niet te snel ongerust maken. „Als een virus zich aanpast aan verspreiding bij de nerts dan hoeft dat nog niet te betekenen dat het dan ook gevaarlijker wordt voor de mens. Sterker nog, het pandemische coronavirus kan hierdoor besmettelijke kracht bij de mens verliezen, omdat het dan minder goed op de menselijke receptor past. Maar dat is speculatie, want het probleem is dat er nog erg weinig informatie is over deze nieuwe nertsenvariant. Zelfs de sequenties van de virusvarianten zijn nog niet gepubliceerd.”

Toch zijn er ook aanwijzingen dat een nertsenvariant niet meteen venijniger hoeft te zijn. Een vroege nertsenvariant, met slechts één mutatie, leek in ieder geval mild. Deze zomer infecteerde dit virus in Denemarken zeker negentig mensen, tot in een bejaardenhuis aan toe, maar geen van die patiënten belandde in het ziekenhuis.