Bidenomics : business met gebonden handen

Verenigde Staten Komt er een economisch reveil als Joe Biden in de Verenigde Staten de scepter overneemt? De buitenwereld moet zich niet al te rijk rekenen.

Werknemer in de Fiat Chrysler Automobiles-fabriek in Michigan. Joe Biden wil 7.300 miljard dollar investeren in de economie.
Werknemer in de Fiat Chrysler Automobiles-fabriek in Michigan. Joe Biden wil 7.300 miljard dollar investeren in de economie. Foto Bill Pugliano/Getty Images

Eruit, die zin over protectionisme. En schrappen, dat woord klimaatverandering. In maart 2017 schoof de kersverse Amerikaanse minister van Financiën Steven Mnuchin voor het eerst aan bij de G20, in het Duitse Baden-Baden. Hij deed de andere delegaties duizelen. Mnuchin stond erop dat de tekst van het G20-communiqué werd aangepast in de geest van zijn baas, de nieuwe president Donald Trump. Dat betekende: America First. Het Duitse G20-voorzitterschap moest toezien hoe het zinnetje „wij zullen ons verzetten tegen alle vormen van protectionisme” sneuvelde, evenals de passage over het belang van het klimaatakkoord van Parijs.

Het bleken niet zomaar woorden. Een nieuw tijdperk brak aan, van Amerikaans economisch nationalisme. De VS begonnen een handelsoorlog met China en troffen ook de Europese Unie en andere handelspartners met nieuwe importheffingen. Trump ondermijnde het werk van de Wereldhandelsorganisatie en stapte uit het Parijse klimaatakkoord. Samen met zijn Republikeinse partijgenoten schrapte hij milieuregels en dereguleerde hij de financiële sector. Trumponomics betekende ook: belastingverlagingen en permanente stimulering van de economie, waarbij de traditioneel door de Republikeinen bepleite begrotingsdiscipline volledig werd losgelaten.

De presidentsverkiezingen van afgelopen dinsdag leken vrijdag uit te lopen op een overwinning van Joe Biden. Hoewel de definitieve einduitslag er nog niet is, en het tijdperk-Trump pas voorbij is wanneer deze het Witte Huis heeft verlaten, dringt zich de vraag op hoezeer Bidenomics zouden verschillen van het economisch beleid van Trump. Zeker nu een blue wave – een grote Democratische zege in de Senaat – is uitgebleven.

De economische erfenis van Trump afgezet tegen de ideeën van Biden, op vier terreinen.

1. Stimuleringsbeleid en staatsschuld

Op het eerste gezicht lijkt de financiële ruimte voor de nieuwe president beperkt, want niet alleen de infrastructuur in de VS is verwaarloosd, ook de openbare financiën zijn dat. Deze herfst deed het Congressional Budget Office (CBO), een onpartijdige rekenkamer, zijn jongste prognoses voor de lange termijn. Die zijn niet best. Bij ongewijzigd beleid neemt de Amerikaanse staatsschuld, die nu al hoger is dan tijdens de piek van de Tweede Wereldoorlog, toe tot tegen 200 procent van het bruto binnenlands product (bbp) in 2050.

Het begrotingstekort zwelt aan tot 13,5 procent, voornamelijk door de steeds hogere rentelasten, stelt het CBO.

De budgettaire verwaarlozing is ook te zien aan de oudedagsvoorziening. Calpers, het reusachtige Californische pensioenfonds voor ambtenaren, zou met een dekkingsgraad van 70 procent bij een rekenrente van 7 procent in Nederland al lang technisch failliet zijn verklaard.

Dat de volgende president van de VS aan dit alles direct iets gaat doen, is zeer onwaarschijnlijk. Clinton en Obama ruimden allebei de budgettaire rommel op van de Republikeinen. Biden gaat dat niet doen. Uit een doorrekening door kredietbeoordelaar Moody’s blijkt: Bidens programma bevat 4.100 miljard dollar aan belastingverhogingen en 7.300 miljard aan extra overheidsuitgaven over een periode van tien jaar. Dat wordt besteed aan infrastructuur (2.400 miljard), onderwijs (1.900 miljard), sociale zekerheid (1.500 miljard) en gezondheidszorg (1.500 miljard).

Het is aannemelijk dat de bulk hiervan in Bidens eerste termijn moet worden uitgegeven, om zo snel resultaat te laten zien. De netto-impuls voor de economie resulteert in een fors hogere groei, cumulatief 15 procent over vier jaar, en een toename met bijna 19 miljoen banen.

De vennootschapsbelasting stijgt van 21 naar 28 procent, en hoewel er talloze aftrekmogelijkheden blijven, zal geen bedrijf minder betalen dan 15 procent. Het maximum-inkomen waarboven mensen geen sociale lasten meer hoeven afdragen, wordt verdrievoudigd naar vier ton.

Dat klinkt allemaal krachtdadig, maar of het ervan komt is de vraag. Mochten de Republikeinen de meerderheid houden in de Senaat, en dat is waarschijnlijk, dan mag Biden bij elke stap tegenwerking verwachten. Speciale aandacht mag daarbij uitgaan naar het zogenoemde schuldplafond. Van tijd tot tijd moet het Congres zijn zegen geven aan een verhoging van de totale schuld van de Verenigde Staten. Als die wordt tegengehouden, mag de federale overheid niet meer lenen en kunnen zelfs gewone lopende uitgaven stilvallen. Tot het Congres, al was het maar gedeeltelijk, zijn zin krijgt.

Bill Clinton had in de jaren negentig al te maken met een tijdelijke sluiting van de overheid, omdat een weerspannig Republikeins Congres dwarslag. Obama had in 2011 en 2013 harde confrontaties met het Congres over het schuldplafond. Biden, zijn vicepresident destijds, weet er dus alles van. De eerstvolgende keer dat over verhoging van het schuldplafond moet worden beslist, is al volgend jaar juli.

Beleggers, die de voorbije jaren goed boerden, waren er deze week snel bij om hun voordeel te berekenen uit een patstelling tussen president en Senaat: er zal minder veranderen dan gedacht. Ook de regulering van de financiële sector, waarbij vooral de invloed van de Democraat Elizabeth Warren werd gevreesd, kan veel minder ver gaan.

2. Klimaatbeleid

De Amerikaanse terugtrekking uit het akkoord van Parijs, die afgelopen dinsdag op de verkiezingsdag officieel werd, kan alweer geschiedenis zijn zodra Biden president is. Hij zal de VS direct weer laten toetreden tot de overeenkomst, heeft hij beloofd. Biden noemt klimaatverandering de „belangrijkste bedreiging voor de mensheid”.

Veel lastiger zal het zijn het Amerikaanse klimaatbeleid uit de tijd van Obama, dat Trump stelselmatig heeft afgebroken, weer op te bouwen. Daarvoor is medewerking van Republikeinen in de Senaat nodig. De progressieve denktank Brookings heeft de dereguleringsagenda van Trump gedocumenteerd. Door Trump geschrapte maatregelen variëren van strenge emissiestandaarden tot restricties op oliewinning.

Overigens heeft Trumps antiklimaatbeleid niet kunnen voorkomen dat de fossiele-energiesector in de VS in de verdrukking is geraakt door de zeer snel gedaalde kostprijs van hernieuwbare energie. Voor het eerst werd in de VS dit jaar meer groene energie verbruikt dan energie uit kolen. Biden wil deze transitie versnellen met investeringen ter waarde van zo’n 1.700 miljard dollar uitgesmeerd over tien jaar, met als doel de VS in 2050 klimaatneutraal te maken. Daarmee zou hij de EU met haar Green Deal volgen – maar of hij een meerderheid zal weten te vinden in het Congres, valt te bezien.

Wat ontbreekt in Bidens plannen is een belasting op CO2-uitstoot – een maatregel waar niet alleen prominente Amerikaanse economen en centrale bankiers voorstander van zijn, maar ook inmiddels de Business Roundtable, een club van grote Amerikaanse bedrijven.

Een harde breuk met het beleid van Trump is niet erg waarschijnlijk

3. Wereldhandel

„Handelsoorlogen zijn goed en gemakkelijk te winnen.” In een tweet in maart 2018 vatte Trump zijn visie op de vrijhandel samen. In de handelsoorlog met China verhoogde hij het gemiddelde importtarief op Chinese goederen van 3,1 procent begin 2018 naar 19,3 procent dit jaar, zo berekende denktank PIIE. Ook de Europese Unie kreeg te maken met hogere importtarieven, van 25 procent op staal en op enkele producten als Spaanse kaas en worst en Franse wijn. Voortdurend hing de dreiging in de lucht van sancties tegen de Europese auto-industrie.

Trump lette scherp op het Amerikaanse handelstekort, dat hij beschouwde als teken dat de wereld profiteerde van de vrijgevigheid van zijn land. Hij kreeg het handelstekort met China wat omlaag (het daalde van 375 miljard dollar in 2017 naar 345 miljard in 2019), maar het totale Amerikaanse handelstekort bleef oplopen, van 792 miljard naar 854 miljard dollar.

Gaat Biden Trumps tariefmuren afbreken? Dat is onzeker. „Ik zal importheffingen gebruiken wanneer ik ze nodig acht”, zei hij in mei tegen een staalvakbond. Aan de andere kant bekritiseerde hij Trumps beleid tegen China als ineffectief.

Ook Biden is niet vies van protectionisme. Hij voerde campagne met een Buy American-plan om de Amerikaanse overheid Amerikaanse producten en diensten te laten kopen. Ook beloofde hij belastingvoordeel voor bedrijven die terugverhuizen naar de VS.

Een harde breuk met Trumps beleid – en een terugkeer naar de vrijhandelsgeest van de presidenten Clinton en Obama – is niet erg waarschijnlijk. Wel valt te verwachten dat de trans-Atlantisch ingestelde Biden de handelsspanningen met bondgenoot Europa zal verminderen. Ook Trumps sabotage van de Wereldhandelsorganisatie zal waarschijnlijk tot het verleden gaan behoren. Mogelijk treden de VS onder Biden alsnog toe tot het trans-Pacifische handelsakkoord TPP van onder meer Australië, Japan en Vietnam, zónder China. Dat is bedoeld om een tegenwicht tegen China te vormen. Trump geloofde er niet in en trok de VS terug uit TPP.

4. Big Tech

Trump meet zijn succes graag af aan de beurskoersen. Laten het nu net de door hem veelvuldig bekritiseerde techbedrijven zijn (Amazon, Apple, Facebook, Google en Microsoft) die tijdens zijn presidentschap de koerswinsten genereerden die zorgden voor beursrecord op beursrecord.

Trump heeft ‘Big Tech’ vaak op de korrel genomen, onder meer omdat de zoekmachines en filters van de techbedrijven de Democraten zouden bevoordelen. Trump dreigde de techreuzen ook met maatregelen om hun dominante marktpositie in te perken en tergde ze met immigratiewetten, die het aantrekken van buitenlands talent bemoeilijken. Maar uiteindelijk pakte hij de bedrijven nooit echt aan – Big Tech bloeide onder Trump, mede door de grote belastingverlagingen. Internationale onderhandelingen binnen de OESO om techbedrijven meer belasting te laten betalen, werden door minister Mnuchin gefrustreerd.

Niet toevallig schoten de techaandelen de hoogte in toen woensdag duidelijk werd dat een blue wave was uitgebleven. Binnen de Democratische partij zijn de afgelopen jaren stemmen opgegaan om techbedrijven op te breken. Senator Elizabeth Warren, Bidens rivaal in de voorverkiezingen, wil dat doen met Amazon, Google en Facebook.

Biden heeft zich in die zin nooit uitgelaten. Wel wil hij de zogeheten ‘sectie 230’ van een communicatiewet intrekken, die techbedrijven beschermt tegen claims als gevolg van online uitingen van gebruikers. Ook veel Republikeinen willen af van sectie 230. Maar nu beide partijen er samen uit moeten komen in een verdeeld Congres, is er genoeg lobbyruimte voor Big Tech om voorstellen af te zwakken.

Onzeker is of Biden zich in OESO-verband open wil stellen voor hogere belastingen op Amerikaanse techbedrijven die in het buitenland nu nauwelijks belasting betalen. Hij is meer gericht op internationale samenwerking, maar zal ook Amerikaanse banen willen beschermen.