‘Ik wil mijn eigen gebed creëren’

Geannuleerd festival Als een van de weinige festivals zou November Music ‘gewoon’ doorgaan. Dinsdagavond ging alsnog de stekker eruit. Een harde dobber voor organisatie en musici, zoals Seung-Won Oh, die het traditionele Bosch Requiem componeerde, en festivalcomponist Kaija Saariaho.

Links: componist Seung-Won Oh. Rechts: Kaija Saariaho.
Links: componist Seung-Won Oh. Rechts: Kaija Saariaho. Foto's Co Broerse en Maarit Kytöharju

Met Seung-Won Oh en Kaija Saariaho had November Music dit jaar mooie blikvangers in huis. Het nieuwemuziekfestival zou deze donderdag als een van de zeer weinige festivals van start gaan: in grote zalen, met maximaal dertig bezoekers, geheel coronaproof. Een week geleden, toen NRC hen sprak, dubden Oh en Saariaho nog of ze wel konden afreizen naar Den Bosch: beiden wonen in Frankrijk, en de reis- en quarantaineregels veranderen voortdurend. Maar na de persconferentie van dinsdagavond werd November Music geheel afgelast.

Kaija Saariaho, een van de beroemdste componisten van vandaag, is festivalcomponist van November Music. Ze zag zo’n beetje al haar werk van de voorbije vijf, zes jaar geannuleerd worden. In de zomer ging er een streep door haar nieuwe opera Innocence, de Nederlandse première bij DNO werd vorige maand ook geschrapt. Een groot orkestwerk ging niet door. En tijdens November Music zou haar omvangrijke koorwerk Reconnaissance, op een libretto van haar zoon Aleksi Barrière, zijn wereldpremière beleven, maar dat bleek enkele weken geleden al onmogelijk binnen de geldende beperkingen.

„Het is een vreemd gevoel”, zegt Saariaho (1952) aan de telefoon vanuit haar buitenhuis nabij Orléans. „De muziek blijft in mijn hoofd zitten totdat ik haar in het echt heb gehoord. Ik ben erachter gekomen dat het zo werkt. Nu loop ik rond met een hoofd vol onuitgevoerde muziek.”

Tot dinsdagavond zag het er beter uit voor Seung-Won Oh (1969). Zij componeerde dit jaar het Bosch Requiem, waarmee November Music traditiegetrouw aftrapt: YeonDo voor alt, mannenkoor, ensemble en slagwerkkwartet. Wie in deze tijd een requiem schrijft, botst onvermijdelijk op de actualiteit, beseft Oh: „Iedereen vraagt of ik ‘iets met corona’ heb gedaan, maar dat vond ik lastig. Wie ben ik om op deze crisis te reflecteren? Misschien over tien jaar.”

Uiteindelijk vond het onderwerp indirect zijn weg in YeonDo, waarvoor Oh een ingenieuze vorm ontwierp die afwijkt van de katholieke dodenmis. Het werk is gebaseerd op het gelijknamige Koreaans-katholieke ritueel: een driedaagse wake van psalmzang en copieuze maaltijden waarmee overleden zielen worden begeleid op hun reis door het vagevuur, naar de hemel. Op YouTube staat een intrigerende documentaire over yeondo. „Toen ik gevraagd werd voor het Bosch Requiem wist ik meteen waarover het zou moeten gaan”, zegt Oh via Skype.

Ze kan er wel om lachen, de verbazing die het vaak wekt wanneer ze vertelt dat ze een geboren katholiek is. Er zijn bijna zes miljoen Koreaanse katholieken, zo’n 11 procent van de merendeels areligieuze bevolking. Christenen (29 procent) vormen de grootste religieuze groepering in het land, groter dan het boeddhisme.

Yeondo is een bijzonder Koreaans amalgaam van katholieke liturgie (o.a. psalmen 130 [‘De profundis’], 63 en 51) en traditionele begrafenisriten. Het kenmerkende vocale motief, tussen recitatief en melodie, gebruikte Oh al eerder in haar doorbraakwerk Recollection for ChoHee (2006), over de jonggestorven dichteres NanSulHun, aan wie ze ook een deel van haar muziektheatertrilogie Words and beyond wijdde. Door het declameren op één toon doet het motief denken aan het gregoriaans, maar het wortelt in de Koreaanse volksmuziek.

Oh studeerde en doceerde in Nederland en de VS, dit jaar streek ze neer in het Franse Dijon, een stad rijk aan kerken, waar ze de missen voor het uitkiezen heeft. Het alomtegenwoordige klokgelui bevestigde haar in de keuze om het publiek een rol te geven in YeonDo: „Ik wilde een moment van gezamenlijke contemplatie, een samenzijn dat je niet van een afstand observeert, maar een ceremonie waaraan iedereen deelneemt. Daarom vraag ik het publiek in het laatste deel om zelf een klokje te luiden. Ik wilde mijn eigen gebed creëren.”

De coronamaatregelen hebben direct impact op haar werk: het publieksaantal werd van 500 bezoekers teruggeschroefd naar 150, en onlangs zelfs naar 30: „Dertig klokjes, dat klinkt wel even anders dan honderden”, verzucht ze.

„Iedereen kijkt naar het centrum”, zegt Oh over de kringvormige publieksopstelling in het Jheronimus Bosch Art Center. Alt Helena Rasker en mannenkoor Cappella Pratensis bewegen door de ruimte, het New European Ensemble heeft een vaste plek en de vier slagwerkers staan opgesteld in de hoeken. De groepen hebben ieder hun eigen rol en ontwikkeling, en pas in het slotdeel raken ze vervlochten. De modulaire constructie heeft een bijkomend praktisch voordeel: Ohs bijzonder bezette muziektheatrale werken zijn vaak lastig te produceren, maar de onderdelen van YeonDo kunnen ook afzonderlijk worden uitgevoerd.

Maar het gaat om het geheel, het ritueel, en het is zuur dat YeonDo op het laatste moment niet kan doorgaan. Na het interview liet Oh weten dat ze toch naar Nederland is gereisd, zodat ze de repetities kan bijwonen, ook al betekent het mogelijk dat ze voorlopig niet kan terugkeren naar Frankrijk. Dat is nu een offer voor niets.

Festivalcomponist Kaija Saariaho vond de trein een te groot gezondheidsrisico, maar overwoog met de auto te komen: „Het is vijf uur rijden. Als het enigszins mogelijk is, kom ik.” Als „steunbetuiging” aan het festival en de musici, maar vooral om te luisteren. Niet alleen haar premières zijn geannuleerd, Saariaho heeft haar muziek dit jaar sowieso weinig gehoord. En ze is erg te spreken over het programma dat November Music samenstelde, met klassiekers als het vioolconcert Graal théâtre en fluitconcert Aile du songe en stukken als Six Japanese gardens door slagwerker Dominique Vleeshouwers en het recente Light still and moving voor fluit en kantele, de Finse citer.

„Zulke componistenportretten kunnen uitputtend zijn, maar dit programma geeft een goed beeld van mijn muziek. Het is verfrissend en inspirerend”, zegt Saariaho. Bovendien zijn de uitvoerenden veelal Saariaho-specialisten, zoals fluitiste Camilla Hoitenga, strijkkwartet Meta4, violist Peter Herresthal en dirigent Christian Karlsen. „Bij zo’n portret is het belangrijk dat er musici zijn die mijn muziek écht kennen. En zo kan ik mijn goede vrienden weer eens zien.” Dat weerzien laat nu toch op zich wachten.

November Music is geannuleerd. De online New Music Conference gaat wel door op 13/11. Inl: novembermusic.net