Opinie

‘Deze nazi’s waren een voorbeeld van wat er kan gebeuren als mensen zich afkeren van de beginselen der menselijkheid’

Michel Krielaars

Deze maand is het 75 jaar geleden dat het Neurenbergproces begon. Na de grootschalige herdenkingen van het einde van de Tweede Wereldoorlog en de oprichting van de Verenigde Naties zou je het bijna vergeten. Terwijl dit proces juist een van de belangrijkste rechtszaken uit de geschiedenis is, alleen al omdat het voor het eerst over misdaden tegen de menselijkheid ging.

Het Neurenbergproces begon op 20 november 1945 en werd gevoerd tegen de vierentwintig belangrijkste oorlogsmisdadigers onder de nazi’s. Een van hen, Robert Ley, pleegde een maand voor de eerste zittingsdag zelfmoord, een ander, de industrieel Gustav Krupp von Bohlen was te ziek om voor de rechter te verschijnen. Van Hitlers spoorloos verdwenen plaatsvervanger Martin Bormann wisten ze toen nog niet dat hij zelfmoord had gepleegd.

Ik lees erover in het door de Duitse journalist Steffen Radlmaier (1954) samengestelde Het proces van Neurenberg. Oorlogsmisdadigers, sterreporters en het eerste internationale gerechtshof. Behalve krantenberichten over de zittingen in het justitiepaleis in het verwoeste Neurenberg staan er fascinerende ooggetuigenverslagen in van beroemde schrijvers zoals Alfred Döblin, Erika Mann, John Dos Passos, Martha Gellhorn, Rebecca West, Ilja Ehrenburg. Ze hebben niet alleen oog voor de gebeurtenissen in de rechtszaal, maar ook voor trivia, zoals het luxueuze onderkomen van de magistraten en de buitenlandse pers in het protserige kasteel van potloodmagnaat Faber, waar na afloop van een zittingsdag woest wordt gedanst.

De meesten proberen in hun verslagen de mens achter de oorlogsmisdadiger te analyseren. Zo citeert de Amerikaanse Nora Waln uit het psychiatrisch onderzoek naar de aangeklaagden, die meer dan gemiddeld intelligent worden genoemd, met uitschieters naar boven zoals admiraal Dönitz en rijksmaarschalk Göring. Hun persoonlijkheden zouden elkaar perfect hebben aangevuld, waardoor ze een efficiënt team vormden: ‘Ze waren een voorbeeld van wat er kan gebeuren als mensen zich afkeren van de beginselen der menselijkheid waarop de beschaving is gebouwd.’

Het indrukwekkendste verslag komt van de Oostenrijkse schrijver Gregor von Rezzori, die het hele proces een mislukking noemt: ‘Het is de wanhopige poging om de holle woorden waarop onze beschaving berust te herwaarderen, het nobele en deerniswekkende windmolengevecht van de ficties van het avondland tegen de werkelijkheid van de menselijke natuur.’

Naarmate het proces zijn einde nadert, veranderen de aangeklaagden in de ogen van hun waarnemers van een efficiënt team in een groep egomanen, die elkaar minachten en afvallen. Vooral Göring schittert nu met zijn theatrale optredens. Hij is de prima donna van de criminele bende en wringt zich in allerlei bochten om zijn onschuld te bewijzen. Even is hij zelfs de Amerikaanse hoofdaanklager Jackson te slim af.

Rebecca West omschrijft Göring het treffendst. Op een van de laatste zittingsdagen constateert ze dat de veldmaarschalk nog altijd de lichaamstaal van een heerser gebruikt, maar dat die zo vulgair is dat je je niet kunt voorstellen dat hij ooit een belangrijke functie heeft bekleed. Eerder lijkt hij op iemand die van de stamgasten van een louche kroeg de bijnaam ‘de keizer’ heeft gekregen. Op zo’n moment zou je wensen dat ook Willem Elsschot bij het proces aanwezig was geweest.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.