Opinie

Ook dode vrouwen mag je niet begluren

Fotografie Een verzamelaar meent dat de afgebeelde vrouwen de tentoonstelling niet problematisch zouden vinden. Zijn idee strookt niet met kennis uit het vakgebied, stelt .

Foto H. Armstrong Roberts / ClassicStock

Wie wil, kon sinds september antieke naaktfoto’s bekijken in De Kunsthal in Rotterdam. De naaktheid van de afgebeelde vrouwen is niet erg opmerkelijk. Vrouwelijk naakt in musea is niks nieuws. Opvallender is dat de tentoonstelling For Your Eyes Only. Blootfotografie in bad, bos en branding – nu tijdelijk dicht vanwege de nieuwe coronamaatregelen – bestaat uit afbeeldingen die zonder toestemming openbaar gemaakt zijn. Als het om levende vrouwen zou gaan, zou de tentoonstelling gekwalificeerd kunnen worden als een misdrijf. Het openbaar maken van seksuele privébeelden zonder toestemming van de afgebeelde persoon is onder omstandigheden strafbaar.

Recent onderzoek aan de Universiteit van Durham toont aan dat slachtoffers van seksueel misbruik middels beeldmateriaal dit als vernederend en mensonterend ervaren. Het zonder toestemming openbaar maken van seksueel privébeeldmateriaal is in steeds meer landen een strafbaar feit. Ook in Nederland is dat sinds begin dit jaar het geval.

De vernedering die door levende slachtoffers wordt ervaren, kan door reeds overleden slachtoffers niet worden gevoeld of uitgesproken. Omdat dode mensen geen rechten hebben, kan het recht op privacy post-mortem zonder probleem genegeerd worden. Zowel De Kunsthal als Wim de Jong – die de foto’s verzamelde – erkennen dat voor openbaarmaking geen toestemming bestaat: De Kunsthal stelt op zijn website dat de „privéfoto’s oorspronkelijk ‘for her/his eyes only’ waren bedoeld”. Het museum laat na een reden te geven waarom ze dat nu niet meer zouden zijn en vervolgt met de constatering dat antieke naaktfoto’s steeds vaker geveild en verkocht worden. Zulke verkoop verandert echter niets aan de oorspronkelijke bedoeling van fotograaf en gefotografeerde.

Inhoudelijke toelichting ontbreekt

De Jong is er volgens zijn echtgenote Mirjam de Winter in haar NRC-column (9 oktober) van overtuigd dat de afgebeelde vrouwen de tentoonstelling niet problematisch zouden vinden. De verzamelaar heeft daarmee een contra-intuïtieve overtuiging die niet strookt met kennis uit het vakgebied. Legitimatie voor de tentoonstelling is dus niet gelegen in ‘toestemming voor openbaarmaking’.

De tentoonstelling zou nog gelegitimeerd kunnen zijn wanneer deze het ‘algemeen belang’ dient. De Jong stelt in de Volkskrant (14 september) dat hij heeft willen tonen dat mannen hun vrouw altijd al graag bloot fotograferen. De verzameling naaktfoto’s doet dus dienst als een inkijkje in de fotografiegeschiedenis. Een inhoudelijke toelichting ontbreekt, van De Jong noch De Kunsthal gaat de toelichting verder dan de strekking ‘vroeger gingen mensen ook naakt op de foto’.

Lees ook over de expositie in De Kunsthal:Oud bloot oogt onschuldiger dan nieuw bloot

De tentoonstelling suggereert dat De Jong niet de intentie heeft gehad een bijdrage te leveren aan enige vorm van kennisvergaring, maar sensatie wilde bieden. Dat hij voornamelijk de oogopslag van de vrouwen die in zijn verzameling belandden interessant vindt, ondersteunt die veronderstelling. Een morele legitimatie van zijn project ontbreekt. Algemeen belang is er niet en de objecten van de fotografen die De Jong van de vergetelheid heeft willen redden, gaven geen toestemming voor het bekijken van hun intimiteit. Deze afbeeldingen waren bedoeld voor de privésfeer – en dus juist voor de publieke ‘vergetelheid’.

Menselijke waardigheid

Ook De Kunsthal laat na te legitimeren waarom de foto’s zonder toestemming getoond worden. In correspondentie laat Sabine Parmentier, hoofd pr, desgevraagd weten dat het gaat om „respectvolle beelden waarin wij de intimiteit tussen de fotograaf en de gefotografeerde mogen aanschouwen”. Waar die toestemming vandaan komt, blijft onduidelijk: we kúnnen de beelden aanschouwen, of we dat mógen is een andere (onbeantwoorde) vraag – degenen om wier privacy en seksualiteit het draait, kunnen daar in elk geval niets meer over zeggen. De Kunsthal lijkt een taak te zien in het tonen van naaktheid: „Zeker nu, in een tijd waarin het naakte vrouwelijk lichaam enerzijds wordt gecensureerd (bijvoorbeeld op social media) en anderzijds extreem geïdealiseerd of geseksualiseerd (meestal online) te zien is.” Waarom dan niet gekozen is voor een expositie van naaktfoto’s die wel met toestemming openbaar gemaakt worden blijft in het midden.

Lees ook dit twistgesprek: Musea moeten zich wel/niet aanpassen aan gevoeligheden van het publiek

De wet verbiedt niet om overleden vrouwen te vernederen of in hun waardigheid aan te tasten. Wie dat wil doen, mag dat. Het is echter ongepast te suggereren dat de tentoonstelling plaatsvindt met goedvinden van de tentoongestelde vrouwen. Dat de foto’s gemaakt zijn met hun instemming betekent niet dat zij ook zouden hebben ingestemd met openbaarmaking ervan – doorgaans is dat juist niet het geval.

Menselijke waardigheid kan ook na de dood worden aangetast: het is bijvoorbeeld een van de redenen dat necrofilie strafbaar gesteld is. Wie gaat kijken, moet goed weten dat hij of zij daarmee bijdraagt aan een vernedering van mensen die daartegen niet meer kunnen protesteren.

Aanvulling 6/11 14:00 uur: Het model op bijgaande afbeelding heeft destijds toestemming gegeven voor publicatie.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.