Vrouwelijk skelet met wapenuitrusting weerspreekt traditionele rolverdeling tussen man en vrouw

Antropologie Algemeen wordt aangenomen dat de man jaagt en de vrouw zorgt. Een grafvondst in Peru weerlegt dat beeld.

Opgravingswerkzaamheden op de Peruaanse heuvel Wilamaya Patjxa. Daar werden delen van een schedel en andere botfragmenten gevonden.
Opgravingswerkzaamheden op de Peruaanse heuvel Wilamaya Patjxa. Daar werden delen van een schedel en andere botfragmenten gevonden. Foto Randall Haas

De vondst van een graf op bijna vierduizend meter hoogte in het zuiden van Peru heeft de toch al wankele ideeën over een vaste arbeidsverdeling tussen mannen en vrouwen een nieuwe slag toegebracht. Want in dat bijna 9.000 jaar oude graf zijn de resten van een vrouwenskelet gevonden met een complete jachtuitrusting.

Dat weerspreekt de traditionele arbeidsverdeling tussen mannen en vrouwen. Die verdeling, waarbij de man de jager is en de vrouw op het ‘thuishonk’ de kinderzorg op zich neemt, zou volgens sommige wetenschappers zelfs aan de basis liggen aan de unieke menselijke evolutie. De vondst wordt deze week beschreven in ScienceAdvances.

Op basis van vooral etnografische bronnen werd in de jaren vijftig en zestig vrij algemeen in de wetenschap aangenomen dat in een groot deel van de menselijke evolutie de man de meeste externe activiteiten voor zijn rekening nam, met als belangrijkste de jacht, terwijl de vrouw zorg droeg voor de kinderen. Vanaf de jaren zeventig werd in reactie daarop vaker het belang van het verzamelen (van knollen, bessen, noten, vruchten en ander plantaardig voedsel) voor de voedselverziening benadrukt. Daarmee kregen de taken van de ‘prehistorische vrouw’ meer gewicht, maar dat tastte het principe van de taakverdeling op zich niet aan.

Vrij normaal eigenlijk

Vanwege die theoretische achtergrond is de vondst van een prehistorische vrouwelijke jager uitzonderlijk en extra belangrijk. Daarom heeft het betrokken team onder leiding van de antropoloog Randall Haas (University of Arizona en het Callasuyo Archeologisch Instituut in Puna, Peru) ook andere al langer bekende graven uit dezelfde periode in Noord- en Zuid-Amerika bekeken.

Hoe uniek is deze vondst? Vrij normaal eigenlijk, zo vonden Haas en zijn collega’s. Van in totaal 429 individuen in 107 graven van 13.000 tot 8.000 jaar geleden bleken er 27 te zijn begraven met middelen voor de jacht op groot wild van wie óók het geslacht bekend was: elf vrouwen en zestien mannen (inclusief de nieuw gevonden graven uit Peru). Daarom is de conclusie van Haas c.s.: deze nieuwe vondst is geen uitzondering maar past in een algemeen verschijnsel, dat in een prehistorische jagers-verzamelaarscultuur ook vrouwen jager op groot wild kunnen zijn.

Dat het om een vrouw gaat bleek uit analyse van eiwitten in het tandglazuur

In het graf op de Peruaanse heuvel Wilamaya Patjxa werden delen van een schedel en andere botfragmenten gevonden. Dat het om een vrouw gaat bleek onmiskenbaar uit analyse van eiwitten in het tandglazuur die voor mannen en vrouwen verschillend zijn – een nieuwe techniek die geslachtsbepaling van prehistorische mensen een stuk makkelijker maakt. Geslachtsbepalingen op basis van botkenmerken laten vaak ruimte voor twijfel. Zeker als er voor het geslacht ‘onverwachte’ grafvondsten worden aangetroffen kan dat leiden tot flinke discussies. En als in een evident vrouwengraf jacht- of strijdmiddelen worden gevonden, leidt dit vaak tot interpretaties die bij een man niet nodig worden geacht, zoals bij het vroegmiddeleeuwse graf van de ‘vrouwelijke viking’ van Birka. Daarover wordt wel gezegd dat deze vrouw misschien alleen ‘ritueel’ als strijder begraven was, na een kennelijk overigens vredelievend leven.

In het graf van de Peruaanse vrouw, die de archeologische aanduiding WMP6 kreeg, werd een complete jachtuitrusting van twintig stenen werktuigen gevonden, die gezien de concentratie en opeenstapeling waarschijnlijk in een leren zak bij haar been waren gelegd. In de ‘set’ zaten onder meer vier pijl- of speerpunten om wild te treffen, een mes en scherpe ‘flakes’ om het dier vervolgens open te snijden, grote ‘choppers’ om het merg uit de botten te halen en de huid te bewerken, kleine schrapers op de huid te bewerken en zelfs oker om het leer te looien. Los van die voorraadberg lagen er ook nog twee losse pijlpunten en een paar andere stenen werktuigen in het graf.

Veronderstelde arbeidsverdeling

WMP6 was een jonge vrouw van zeventien tot negentien jaar oud, zo bleek uit haar gebit. Uit isotopenonderzoek van haar botten kon verder worden afgeleid dat haar dieet veel vlees had bevat en ook dat ze haar hele leven in de hooglanden had geleefd, waar ze ook begraven was.

Er is al langer kritiek op de veronderstelde arbeidsverdeling en machtsverschillen tussen mannen en vrouwen in de prehistorie en bij nu levende jagers-verzamelaars. In 2015 verscheen bijvoorbeeld een invloedrijk onderzoek in Science, waaruit bleek dat bij jagers en verzamelaars mannen en vrouwen evenveel invloed hebben op de keuze van de groep waarbij het paar zich aansluit.

Lees ook een interview met Sarah Blaffer Hrdy over de actieve rol van vrouwen in de menselijke evolutie: Flexibel opportunisme (2000)