Recensie

Recensie Beeldende kunst

Claude Cahun speelde tijdloos spel met gender en identiteit

Fotografie Met haar werk over gender en identiteit was fotograaf Claude Cahun haar tijd ver vooruit. Enkele jaren geleden werd het herontdekt.

Foto Claude Cahun

Er is een foto waarop Lucy Schwob een jaar of twintig is: met kaalgeschoren hoofd kijkt ze strak de camera in, en je kunt niet goed zien of er nu een man of een vrouw op de foto staat. Ongeveer in deze periode gaat ze zich Claude Cahun noemen; daarbij de onzekerheid in stand houdend, want Claude is in Frankrijk voor zowel mannen als vrouwen een gangbare voornaam. Vanaf dat moment is het werk dat Cahun maakt sterk verwant met de surrealistische fotografie uit de jaren twintig en dertig.

Claude Cahun, Zelfportret, 1928

Cahun werkt met spiegels en maakt afdrukken waarbij ze haar gezicht verdubbelt, onder de titel ‘Que me veux tu?’ (Wat wil je van me?). Ze legt haar hoofd vier keer onder een stolp (‘zelfportret’), maakt fraaie collages, illustreert een kinderboek, ze legt het sociale leven in haar omgeving vast en portretteert zichzelf in sterk uiteenlopende geënsceneerde situaties op een manier die doet denken aan wat de Amerikaanse fotograaf Cindy Sherman decennia later zou gaan doen. Ze doet dat alles in samenwerking met haar geliefde en stiefzuster Suzanne Malherbe, die actief was onder de naam ‘Marcel Moore’.

Een paar jaar later speelt Marcel Duchamp een vergelijkbaar spel met gender en identiteit, maar dan omgekeerd: hij liet zich door Man Ray portretteren als ‘Rrose Sélavy’ en deed alsof hij met zijn alter ego ‘samenwerkte’. Bij Duchamp was het spel, de samenwerking tussen Cahun en Moore was wel echt. Maar een opvallender verschil: waar Duchamp een van de grootste namen van de twintigste-eeuwse kunst werd, is het werk van Cahun pas enkele jaren geleden herontdekt. Het Cobra Museum in Amstelveen wijdt een overzichtstentoonstelling aan haar foto’s: Onder de huid.

Claude Cahun, Suzanne Malherbe, 1928

In haar werk (bij het begin van de tentoonstelling wordt uitgelegd dat Cahun voor zichzelf altijd vrouwelijke voornaamwoorden gebruikte) staan vrijheid, identiteit en genderambiguïteit centraal. Cahun was ook actrice, en ze maakte bij haar fotografie gretig gebruik van het feit dat ze rollen aannam. Ze was ‘Monsieur’ in het toneelstuk Banlieue, Elle, de vrouw van Blauwbaard of de duivel in The Mystery of Adam. Als je de personages naast elkaar ziet, is het nauwelijks te geloven dat dit dezelfde persoon is.

Maskers

Op meerdere foto’s draagt Cahun een masker of heeft ze make-up: „Achter het masker is altijd een volgend masker”, zei ze hier zelf over. Zo is er een foto uit 1928 waarin ze een cape draagt die vol hangt met maskers: alsof ze zich heeft aangekleed in diverse mogelijke identiteiten, zonder er een te hoeven kiezen. Ze heeft ook een masker op en draagt een pruik. De foto heet Claude Cahun in mantel met maskers maar ze is op geen enkele manier herkenbaar.

Lees ook: Vrouwen om nooit meer te vergeten

Uit 1947 is een foto die werkt als een wrang spiegelbeeld. Cahun staat op de foto in een korte witte cape, met een wit masker voor waarop geen gezicht is afgebeeld: anoniem, bleek, en veel kwetsbaarder dan in de frivole cape uit 1928. Ze staat naast een kerkhof op het eiland Jersey, waar ze met Moore naartoe was verhuisd. Eind jaren dertig waren ze uit Frankrijk gevlucht voor de dreiging van de aanstaande oorlog in Parijs. De twee gaan pamfletten maken onder het pseudoniem Der Soldat ohne Namen waarin ze beschrijven dat Duitsland de oorlog aan het verliezen is. Ze worden gearresteerd vanwege dit moraalondermijnende verzet en ter dood veroordeeld. Hoewel het vonnis niet werd voltrokken, kwam vooral Cahun sterk verzwakt uit de gevangenis. Ze stierf in stilte – en die stilte hield lang aan, maar de herontdekking is meer dan terecht: Onder de huid laat op voorbeeldige wijze zien dat Cahun en Moore in de voorhoede van de surrealistische beeldvorming thuishoren.