Reportage

Woedende Poolse betogers keren zich ook tegen de Katholieke Kerk

Polen Jonge Polen verzetten zich tegen het besluit van het Constitutioneel Hof om het recht op abortus in te perken. Hun protesten krijgen het karakter van anti-regeringsdemonstraties.

Niet alleen de politie, maar ook leden van een extreem-rechtse organisatie verwijderden vorige week protesterende vrouwen bij Poolse kerken. De vrouwen demonstreerden tegen de steun van de katholieke kerk voor strengere abortuswetgeving in Polen.
Niet alleen de politie, maar ook leden van een extreem-rechtse organisatie verwijderden vorige week protesterende vrouwen bij Poolse kerken. De vrouwen demonstreerden tegen de steun van de katholieke kerk voor strengere abortuswetgeving in Polen. Foto Czarek Sokolowski/AP

Op het boomrijke Johannes Paulusplein tussen de grote kerk en de voormalige textielfabriek in Zyrardow verzamelen zich zondag voor de vierde keer binnen een week honderden vrouwen om te demonstreren tegen het nieuwe Poolse abortusverbod. Klaudia Baranowska (29) is er elke keer bij. „Als politici vinden dat vrouwen niet mogen kiezen wat er in hun eigen lijf gebeurt, what’s next? Gaan ze ons stemrecht ontnemen? Vrouwen verbieden te werken?”

Om haar stem te laten horen kan ze naar Warschau rijden, een half uur hier vandaan, waar massademonstraties tot wel honderdduizend mensen op de been brengen. Maar Baranowska vindt het belangrijk om juist hier te staan. „Om te laten zien dat het niet alleen de meer progressieve, grote steden zijn waar mensen woedend zijn, maar ook dorpen en stadjes zoals deze, waar PiS keer op keer verkiezingen wint.” Plekken als Zyranow (40.000 inwoners) waar de macht van de facto regeringsleider Jaroslaw Kaczynski en zijn nationalistisch-conservatieve partij op berust. „Ook veel van zijn kiezers gaat dit te ver.”

Restrictieve abortuswet

Polen kolkt van woede sinds het door de reactionaire regering gekaapte Constitutioneel Hof anderhalve week geleden een van de toch al meest restrictieve abortuswetten van de EU verder insnoerde. In het vonnis komt veel samen dat het bewind van Kaczynski kenmerkt: ondermijning van de onafhankelijke rechtspraak, ideologische polarisatie en fundamentalistisch-katholiek beleid rond elke vorm van seksualiteit. Tel daarbij op dat de regering incompetent en wispelturig oogt in de corona-pandemie. Onzekerheid over de publieke gezondheidszorg en werkgelegenheid maken Polen wantrouwig en boos. Ook de jonge mensen die vanwege dichte scholen en kroegen wel een verzetje kunnen gebruiken.

In Beeld: Polen protesteert

Wat begon als protest over vrouwenrechten en keuzevrijheid is rap uitgegroeid tot gigantische anti-regeringsdemonstraties door het hele land. „Dit is een generationele revolutie”, zegt Klementyna Suchanow (46), een van de landelijke organisatoren van de Strajk Kobiet (Vrouwenstaking). „Wij zijn nu de ware oppositie”, voegt haar collega Marta Lempart (41) toe. Zij zijn niet alleen uit op soepelere abortuswetgeving, maar ook op politieke macht.

Vrouwen met een kinderwens

Directe aanleiding voor de volksopstand is het afschaffen van het recht op abortus voor vrouwen die ontdekken dat het kind dat ze dragen niet gezond is. De regering van PiS en twee kleinere rechtse partijen dreigde sinds haar aantreden in 2015 verschillende keren om legale abortus te beperken tot situaties waarin een vrouw is verkracht of haar eigen leven in gevaar is, maar deinsde daar telkens voor terug. Tot onvrede van de Katholieke Kerk. Aartsbisschop Stanislaw Gadecki noemde dat in een interview met buitenlandse journalisten vorig jaar „een niet nagekomen belofte”.

Door de route via het – niet volledig legitiem met politieke vrienden gevulde – Constitutioneel Hof werd die alsnog ingewilligd. Het Hof oordeelde dat ál het ongeboren leven beschermd moet worden: gehandicapte foetussen uitzonderen, zou discriminatie zijn. Als die regel vorig jaar van toepassing was geweest hadden er in Polen 26 in plaats van 1.076 legale abortussen plaatsgevonden.

Geboorteafwijkingen komen soms pas laat in de zwangerschap aan het licht. De nieuwe regel raakt daarom niet zozeer tieners die per ongeluk zwanger worden, maar vrouwen met een uitdrukkelijke kinderwens. „Ik hoor van vriendinnen die één kind hebben dat ze nu niet meer gaan proberen een tweede te krijgen”, zegt Honorata Lach (36) die afgelopen week in Warschau demonstreerde met een protestbord dat was ingekleurd door haar drie kinderen. „Op onze leeftijd zijn de risico’s toch groter dat er iets mis is. Als die man zonder echtgenoot of kinderen [Jaroslaw Kaczynski woont alleen met zijn katten, red] beslist of een kindje geboren moet worden, denk je wel twee keer na of je er nog aan begint.”

Gaan ze ons straks ook het stemrecht ontnemen?

Aleksandra Farska (42), die met een megafoon het protest in Zyrardow aanvoert, heeft zelf een gehandicapte zoon, voor wiens zorg ze nauwelijks hulp krijgt van de staat. „Ik wist niet dat hij een hartkwaal en Asperger had voor hij werd geboren, daar was niks aan te doen.” Maar ze is steeds meer pro-abortus geworden sinds ze op de neonatale afdeling van het ziekenhuis zag hoeveel leed te vermijden is. „Iemand die ik ken baarde een kind zonder schedel. Haar arts wist dat, maar het haar niet verteld. Het kind deed er dertig uur over om te sterven. Kort nadat zij dat had moeten aanzien, pleegde ze zelfmoord.”

Kerk als mikpunt

De aanhoudende protesten zijn niet alleen uitzonderlijk van omvang, maar ook in mikpunt. Demonstranten projecteren hun woede op het parlement en de villa van Kaczynski, maar ook op kerken. De Katholieke Kerk heeft in Polen nog veel meer gezag dan in bijvoorbeeld Spanje of Ierland.

Vrouwen verstoorden missen en spoten het telefoonnummer van Abortus Zonder Grenzen op kerkmuren. Een groep tienermeisjes in Szczecinek, een plaats zo groot als Zyrardow in het noordwesten van Polen, beet de plaatselijke priester toe: „Heb jij een baarmoeder? Nee? Rot dan op!”

Conservatief Polen toont zich, unisono met de publieke omroep, diep geschokt over heiligschennis en vulgariteit. Kaczynski heeft zijn achterban opgeroepen kerken „tegen elke prijs te beschermen”. Maar ontkerkelijking in Polen gaat hard bij de post-communistische generatie. Nog maar 26 procent van mensen onder de veertig bezoekt wekelijks een mis. En in de samenleving is meer steun voor het versoepelen van de abortuswet uit 1993 dan voor een totaalverbod.

„Dit is mede een protest tegen de kerk, tegen religieuze inmenging in de politiek en in onze levens. Priesters en bisschoppen dringen ongewenst ons leven binnen, dus ik vind het prima om nu de kerken binnen te gaan om hen daarmee te confronteren”, zegt Karolina Wieckiewicz (39), jurist van Aborcyjny Dream Team. Haar organisatie adviseert vrouwen hoe ze online abortuspillen kunnen bestellen, die een zwangerschap tot een week of twaalf na bevruchting kunnen afbreken. Of ze adviseren, wanneer het daar te laat voor is, bij welke klinieken in het buitenland deze vrouwen terecht kunnen. Geschat wordt dat per jaar ongeveer 100.000 Poolse vrouwen op die manieren een zwangerschap afbreken.

De tijd van voorzichtig vragen om een betere rechtspositie is wat Wieckiewicz betreft voorbij. „We zitten in deze situatie omdat we te vriendelijk zijn geweest, blijkbaar moeten we nog veel bozer worden.”

In Zyrardow laat de stoet demonstranten de kerk links liggen. Klaudia Baranowska en anderen vinden het „te ver gaan om priesters en gebouwen aan te vallen”. Als dit een revolutie is, verloopt die niet overal in Polen in hetzelfde tempo.