De Radboud Universiteit doet het voortaan zonder bisschoppen

Universiteit De Nijmeegse Radboud universiteit en het ziekenhuis zijn niet langer katholiek na een harde botsing met de bisschoppen. Na jarenlang bestuurlijk gesteggel sneden de bisschoppen de banden door.

De katholieke theoloog Bas van Iersel werd in 1987 benoemd tot rector magnificus. Hij staat linksvoor op de foto.
De katholieke theoloog Bas van Iersel werd in 1987 benoemd tot rector magnificus. Hij staat linksvoor op de foto. Foto Flip Franssen

„Uw kinderen zijn niet gedoopt”, hoorde Wim van der Meeren tijdens zijn sollicitatiegesprek voor de functie van voorzitter van het stichtingsbestuur van de Radboud Universiteit en het Radboudumc. En hoe dacht hij trouwens over de komst van een transgendercentrum naar Nijmegen? Van der Meeren, oud-voorzitter van de raad van bestuur van zorgverzekeraar CZ, had daar geen bezwaar tegen, zei hij. „Dat was dus niet het goede antwoord”, vertelt hij achteraf. De bisschoppen die benoemingen in het stichtingsbestuur moeten goedkeuren, wezen hem af.

Hetzelfde lot trof Geert ten Dam, de huidige collegevoorzitter van de Universiteit van Amsterdam. Ook zij werd een paar jaar geleden voorgedragen als bestuurslid van het Nijmeegse stichtingsbestuur. In een gesprek met de bisschop van Haarlem ging het al snel over het feit dat ze weliswaar voor de wet, maar niet voor de kérk was getrouwd.

Ook haar benoeming kon om die reden niet doorgaan. „Ik kreeg het aanbod om alsnog voor de kerk te trouwen”, zegt Ten Dam. Lachend: „Daar hebben we geen gebruik van gemaakt.”

Het stichtingsbestuur, het bestuur van de Stichting Katholieke Universiteit (SKU), is de raad van toezicht van de Nijmeegse universiteit en het Radboud UMC. De bisschoppen hadden tot nu toe een belangrijke stem bij het benoemen van bestuursleden: zij konden een voorgenomen benoeming tegenhouden als kandidaten in hun ogen niet katholiek genoeg waren. Dat gebeurde de laatste jaren zo vaak dat vacatures jarenlang niet konden worden ingevuld en het bestuur naar de Ondernemingskamer stapte om de impasse te doorbreken.

Die oordeelde deze zomer in het voordeel van universiteit en ziekenhuis: de bisschoppen hebben voortaan geen beslissende stem meer bij de benoemingen. Het was reden voor de bisschoppen om de banden dan maar helemaal door te snijden: het predicaat katholiek wordt officieel per 15 november ‘ontnomen’. Waarna, precies drie jaar voor het honderdjarig bestaan, de universiteit niet meer katholiek is.

Hoe erg is dat?

Het is maar aan wie je het vraagt op de Nijmeegse campus. Studentenpastor Jos Geelen blijft er tamelijk opgewekt onder. „Als kerk bestaan we al tweeduizend jaar, dus ik maak me nergens meer zorgen om”, zegt hij in de studentenkerk – waar naast een kapel voor katholieke én protestantse vieringen ook een meditatieruimte en een gebedsruimte voor moslimstudenten is.

Geelen, een dikke trui over het priesterboord, noemt de breuk „een teleurstellende beslissing” van de bisschoppen. „Als kerk verkondigen we bij hoog en bij laag: je mag niet scheiden. Waarom dan nu zelf scheiden van de universiteit? We trouwen voor het leven! Juist als er een breuk dreigt, komt het op de liefde aan. Je moet nooit zelf de stekker eruit trekken.”

Katholieke identiteit meerwaarde

Lees ook: Radboud Universiteit en Radboudumc verliezen predicaat ‘katholiek’

De katholieke identiteit geeft de universiteit meerwaarde, vindt Geelen. „Het toont dat hier ruimte is voor meer dan wat onze ogen zien. Dat is een verrijking, zéker als je wetenschap bedrijft.” Studenten hebben er behoefte aan, merkt hij. Ze komen vaker bij hem met vragen die verder gaan dan pure wetenschap. Over het leven, over abortus of euthanasie. „Menig geneeskundestudent worstelt met gewetensvragen, maar wordt vaak weggebonjourd door hoogleraren of als dom weggezet. Ik spreek ook economiestudenten die zeggen: moeten we het hier alleen over geld hebben of mag het ook over solidariteit gaan?”

Er is een ommekeer gaande, merkt hij. „We leven in een individualistische samenleving, maar door corona gaan we weer rekening houden met elkaar. We moeten verder kijken dan onze neus lang is. Dát is onze boodschap en daarom is het heel spijtig dat juist nu bisschoppen de samenwerking met de universiteit opzeggen.”

Kardinaal Simonis (r) neemt afscheid na een bezoek aan de Radboud Universiteit in 1990. Foto FLip Franssen

„Vanuit de bisschoppen kan ik het wel begrijpen”, zegt Sophie Beekhuizen, student psychologie en bestuurslid van Katholieke Studenten Nijmegen. „Zij willen dat de bestuurders écht katholiek zijn, logisch.” Sommige leden van haar vereniging vinden het verdwijnen van het predicaat katholiek echt jammer, merkt ze. Zelf is ze er nuchter onder. „Een van de bijzondere dingen van studeren in Nijmegen is dat hier een kerk midden op de campus staat waar je even kunt bidden, dat is fijn. Maar verder merk ik weinig van de K.”

Teleurstelling

Rector magnificus Han van Krieken proeft „teleurstelling” over de breuk met de bisschoppen, zegt hij in zijn werkkamer in een voormalig Jezuïetenklooster aan de rand van de campus. „Maar er zijn ook mensen die blij zijn dat ze onder het juk van de bisschoppen uit zijn. Die vinden dit heerlijk.” Zelf vindt hij het vooral „jammer dat de bisschoppen het zover hebben laten komen”. Het verraste hem ook. De bisschoppen zouden per 1 januari 2021 in twee nieuw te vormen raden van toezicht, een voor de universiteit en een voor het ziekenhuis, alsnog een van de toezichthouders mogen benoemen.

Voor de bisschoppen ging die toezegging niet ver genoeg. „De Ondernemingskamer heeft de bevoegdheden van de bisschoppen en daarmee hun mogelijkheid van beïnvloeding van het beleid van het stichtingsbestuur zeer beperkt”, schrijven zij in reactie op vragen van NRC. „Na de uitspraak heeft overleg tussen de bisschoppen en het bestuur van SKU plaatsgevonden en we hebben beide – ook in het licht van de gesprekken in de voorgaande decennia – geconstateerd dat onze visies op de katholiciteit van SKU fundamenteel verschillen en dat niet verwacht kan worden dat deze in de toekomst weer bij elkaar komen.”

Lees ook: Paus: ‘Ook homoseksuelen moeten een gezin kunnen stichten’

„Het is blijkbaar alles of niets voor de bisschoppen”, zegt Wim van der Meeren die na de uitspraak van de Ondernemingskamer alsnog voorzitter werd van het stichtingsbestuur. „Uiteindelijk gaat dit om macht: wie heeft de macht om mensen te benoemen en zo invloed uit te oefenen?”

Sinds de oprichting van de Katholieke Universiteit Nijmegen in 1923 waren er geregeld conflicten tussen de bisschoppen en universiteit en ziekenhuis. „Het spetterde van meet af aan”, zegt universiteitshistoricus Jan Brabers. Met een eigen universiteit wilde de kerk de emancipatie van de katholieken in Nederland bevorderen. Maar eenmaal opgericht, met geld uit de collectes, wilde de universiteit vooral onafhankelijk wetenschap kunnen bedrijven. De conflicten die volgden hadden vrijwel altijd te maken met ethische kwesties, als euthanasie, abortus – en recent de komst van een transgendercentrum naar het Radboud UMC.

Een promotie in 1984 aan de Radboud Universiteit in de oude aula, waar het kruis een prominente plaats had. Foto Flip Franssen

Vanaf het allereerste begin waren er conflicten met de bisschoppen, zegt Brabers. „In 1952 was Willem Asselbergs, bekend onder zijn pseudoniem Anton van Duinkerken, de gedoodverfde kandidaat voor de leerstoel Nederlandse letterkunde”, zegt Brabers. „Hij was een bekend katholiek publicist en een heel gelovig man. Maar hij was óók lid van de PvdA, en daar hadden de bisschoppen moeite mee. Hij mocht alleen hoogleraar worden als hij z’n lidmaatschap op zou geven. Dat heeft ’ie netjes gedaan.” Lachend: „Maar de dag daarna is zijn vrouw lid geworden van de partij, mede namens hem.”

Sinds de benoeming van Wim Eijk als aartsbisschop in 2007 is de relatie tussen kerk en universiteit meer onder druk komen te staan, zegt Brabers. „Zijn voorganger, Simonis, was van het harmoniemodel. Eijk is radicaal en orthodox. Hij is absoluut degene die dit conflict op de spits heeft gedreven.” Voor de komst van Eijk hoefden bestuursleden niet altijd aan de strenge eisen van de kerk te voldoen, beaamt rector Van Krieken. Ook niet-katholieken of ongehuwde katholieken mochten in de raad van toezicht. „De eerste promovendus aan deze universiteit was nota bene een protestant. De bisschoppenconferentie lijkt roomser dan de Paus.”

Weinig gevolgen in de praktijk

In de praktijk, zegt Van Krieken, zullen studenten en medewerkers weinig merken van de breuk met de kerk. De studentenkerk en het gebed voor elke promotie blijven „voorlopig” bestaan, zegt de rector. En het logo van de universiteit, met daarin een kruis en de woorden In Dei Nomine Feliciter (in Gods naam gelukkig)? „Daar hebben we nog niet over nagedacht”, zegt Van Krieken.

De Radboud Universiteit blijft, ook zonder K, een ‘bijzondere universiteit’, benadrukt hij. Het betekent dat de universiteit iets minder afhankelijk is van de overheid dan andere universiteiten. De overheid zorgt wel voor de financiering („We krijgen geen geld van de kerk!”), maar de universiteit is autonomer. De minister van onderwijs heeft bijvoorbeeld geen zeggenschap bij de benoemingen van bestuurders, zoals bij gewone universiteiten.

Op 16 november, de dag na de officiële breuk, start de zoektocht naar een „nieuwe invulling van onze identiteit”, in verschillende debatten en gesprekken tussen het bestuur en studenten en medewerkers. Van Krieken verheugt zich alvast: „We hebben nog drie jaar tot het honderdjarig bestaan. Er kunnen nog heel interessante dingen gebeuren.”