Reportage

Mexicanen kunnen hun doden niet herdenken op dodendag

Dia del Muerto Juist nu er zoveel coronadoden zijn kunnen Mexicanen hun doden niet herdenken op de begraafplaats. De angst bestaat dat deze belangrijke feestdag tot nóg meer besmettingen leidt.

De zoon van Esperanza Cabrera werd nog geen jaar geleden tijdens een beroving gedood. Hij ligt in een van de duizenden wandgraven van een begraafplaats in Nezahualcóyotl, nabij Mexico-Stad.
De zoon van Esperanza Cabrera werd nog geen jaar geleden tijdens een beroving gedood. Hij ligt in een van de duizenden wandgraven van een begraafplaats in Nezahualcóyotl, nabij Mexico-Stad. Foto Gustavo Graf

Esperanza Cabrera klimt een ladder op en zet twee vazen vast op het randje van het wandgraf. Ze zet er bloemen in en besprenkelt die met water. Dan opent ze een blikje Corona-bier en plaatst dat tussen de vazen in. De zoon van Cabrera, de 46-jarige Daniel, werd nog geen jaar geleden tijdens een beroving gedood. Nu ligt hij in een van de duizenden wandgraven van deze begraafplaats in Nezahualcóyotl, een gemeente grenzend aan Mexico-Stad.

Esperanza Cabrera besprenkelt de bloemen met water en plaatst die bij zijn graf. Foto Gustavo Graf.

De rustplaatsen in en rond de Mexicaanse hoofdstad, die zwaar is getroffen door het coronavirus en waar de eerste golf nooit lijkt te zijn geëindigd, waren maandenlang gesloten voor bezoekers. Bij uitvaarten en crematies waren alleen kleine gezelschappen voor een uitvaart of crematie waren welkom. „Het was zwaar om al die maanden niet naar mijn zoon te kunnen gaan”, zegt Cabrera snikkend.

Een paar weken mag ze hier nu weer komen, tot de jaarlijkse feest- en herdenkingsdag Dia de Muertos op 1 en 2 november (Allerheiligen en Allerzielen). Dan zijn de rustplaatsen opnieuw dicht. Normaal bezoeken vele duizenden Mexicanen de graven van hun geliefden: ze versieren de tombes, maken ze schoon. Ze plaatsen het lievelingseten of -drinken van de overledenen bij het graf, zo worden de zielen uitgenodigd om de achterblijvers op aarde te bezoeken.

De vrees was groot dat deze jaarlijkse traditie zou uitlopen op een super-spread-event. In Mexico zijn officieel ruim 90.000 mensen overleden aan Covid-19, maar de oversterfte van 200.000 mensen wijst eerder op het dubbele aantal. Daarom zijn de meeste begraafplaatsen tijdelijk gesloten.

Mexicaanse goudsbloem

Nog net voor de grote feestdag komen Elpidia de la Rosa Garcia en Isaäc Bautista naar hun dochtertje Isabel, dat 29 jaar geleden dood werd geboren. Haar urn ligt opgeborgen in een apart gebouw op de begraafplaats in Nezahualcóyotl.

De plek in de muur waar de urn ligt, is voorzien van een balkonnetje, gedecoreerd met plastic bloemetjes en slingers. „We maken het hier schoon, stoffen af, veranderen de versiering”, vertelt Garcia. Ze verruilt de witte en rode bloemen voor oranje goudsbloemen, het embleem van Dia del Muerto. „Wij geloven dat de laatste dagen van oktober de ongeboren en doodgeboren kinderen terugkeren naar aarde”, legt haar man uit, terwijl hij twee piepschuimen skeletjes op het balkonnetje plaatst. „Het is echt hun feest. We geven de kinderzielen snoepjes, pan de muerto [een soort zoet broodje, red]. Daarna komen de kinderen die tijdens hun leven zijn gestorven, en op 2 november de volwassenen.”

De urn van Isabel, de dochter van Elpidia de la Rosa Garcia en Isaäc Bautista ligt in een apart gebouw op de begraafplaats in Nezahualcóyotl.

Foto Gustavo Graf

Isaac Bautista and Elpidia de la Rosa versieren de urn van hun kind dat 29 jaar geleden dood werd geboren.

Foto Gustavo Graf.

Het sluiten van begraafplaatsen is een pijnlijke maatregel voor Mexicanen die tijdens Dia del Muerto het verlies van hun geliefden herdenken.

Latijns-Amerika groeide deze zomer uit tot hét epicentrum van de coronapandemie. Het is bijna onmogelijk goed zicht te hebben op de ernst van de crisis in het Mexico. Er wordt met een daggemiddelde van 88 tests per miljoen inwoners heel weinig getest (ter vergelijking: Duitsland neemt dagelijks ruim 2.000 tests af per miljoen inwoners). Mexicanen blijven vaak liever thuis (en sterven in het ergste geval thuis), dan dat ze een openbaar ziekenhuis bezoeken. Daar kom je slechter uit dan dat je erin gaat, zeggen veel Mexicanen.

Soms geen plek

Ook de begraafplaatsen in Nezahualcóyotl kregen het moeilijk. De uitgestrekte, voormalige sloppenwijk – in de jaren 60 gebouwd op de drooggelegde bodem van het Texcocomeer – groeide met ruim 15.000 inwoners per vierkante kilometer uit tot de dichtst bevolkte plaats in Mexico. Afstand bewaren was hier moeilijk. „Tijdens het hoogtepunt van de corona-uitbraak voerden we hier bijna 20 crematies per dag uit”, vertelt Ricardo Ruiz Castañeda, die op de gemeentelijke begraafplaats in Nezahualcoyotl werkt. „Normaal waren dat er drie of vier, net als het aantal grafleggingen, plus een paar familiebezoeken.”

Maandenlang stierven er zoveel mensen aan Covid-19, dat er vaak geen plek was in de grafmuren. Daarom, en ook uit angst voor besmetting, werden veel lijken gecremeerd. Zelfs de Mexicaanse autoriteiten raadden cremeren in plaats van begraven aan.

Inmiddels is in Nezahualcóyotl de rust enigszins teruggekeerd, volgens Castañeda. „We krijgen hier nu rond de tien mensen per dag. Daar zitten dan enkele coronagevallen bij.” De meeste doden zijn nu ouderen en zieken, valt hem op, vóór maart waren het veel tieners en jonge twintigers die overleden door bendegeweld, uit de hand gelopen ruzies, verkeersongelukken of berovingen – vaak gepaard gaand met alcohol- of drugsmisbruik.

Lees ook: Met grof geweld tracht het Jalisco-kartel te profiteren van de coronacrisis in Mexico

Toch blijkt uit de misdaadcijfers van Mexico-Stad dat er nog steeds ongeveer evenveel moorden worden gepleegd als vóór de coronamaatregelen. „Dat vertekende beeld komt misschien omdat de oversterfte door Covid-19 erg hoog is in vergelijking met het aantal moorden”, mailt Jose Roberto Balmori van de Anáhuac-universiteit in Mexico, die het effect van coronamaatregelen op geweldsdelicten onderzoekt. Wel is er minder melding gedaan van huiselijk geweld en autodiefstal in de hoofdstad.

‘De Koning’

De begraafplaatsen in en rond Mexico-Stad zullen waarschijnlijk ook na Dia del Muerto nog een tijd beperkt toegankelijk zijn. Wie nog wel mag komen, is de Mariachi-band. Het drie-koppige groepje mannen hangt de hele dag op de begrafenisplaats rond, en biedt aan bij de uitvaarten een paar laatste liederen te spelen voor omgerekend enkele euro’s.

De nabestaanden van de deze week overleden Daniel Varela hebben een paar verzoeknummers voor de Mariachi’s. Terwijl een bouwvakker met een laatste steen het wandgraf dichtmetselt, wordt het korte maar emotionele optreden afgesloten met de Mexicaanse klassieker El Rey (‘De Koning’). De 39-jarige Varela overleed aan de gevolgen van Covid-19, vertelt Dulce Aguilar Olmos. „Hij was al twintig jaar een van mijn beste vrienden. Hij leek gewoon gezond, ik had nooit gedacht dat hij hieraan zou kunnen sterven.”

Toen de ziekte ernstiger werd en hij in het ziekenhuis terechtkwam, ontdekten de artsen dat hij ook uitgezaaide longkanker had. „Daniel had hier geen weet van”, aldus Aguilar Olmos. „Nu we hem volgende week niet kunnen bezoeken, moeten we het doen met een altaar bij ons thuis. Daar komen dan pizza, taco’s met varkensvlees bij – dat at hij graag. En we zetten er foto’s en kaarsen neer.”

Voor ze naar huis gaan, zegt zijn zus wijzend naar de fotograaf: „Daniel hield van de spotlight, van de camera. En nu schopt-ie het zelfs nog tot in Nederland. Precies zoals hij had willen gaan.”

Lees ook: Met hulp uit ‘El Norte’ komt Puebla de coronatijd door