Opinie

Laatste kans voor het Westen

In Europa

Dean Acheson, Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken van 1949-1953, zei eens: „Europe, we always believed, was the world.

Het is bijna onvoorstelbaar dat een Amerikaanse minister nu zoiets zegt. En dat hij daarmee niet alleen voor zichzelf spreekt, maar ook voor het Witte Huis. De Amerikaanse verkiezingen, dinsdag, zullen uitwijzen of er ooit weer een minister in DC zit die zulke dingen over zijn lippen krijgt. Deze verkiezingen zijn cruciaal voor Europa: ze bepalen of ‘het Westen’ nog bestaansrecht heeft.

In zijn formidabele boek The Abandonment of the West; the History of an Idea in American Foreign Policy schrijft de Amerikaanse historicus Michael Kimmage dat het Westen als idee ups en downs heeft gehad. Maar zo’n diepe dip als we nu doormaken, is er nog nooit geweest. Kimmage schrijft dit grotendeels op het conto van de Amerikanen.

Het begrip ‘Westen’ kwam pas eind negentiende eeuw in zwang. De hegemonie van Europese grootmachten – het Duitse keizerrijk, tsaristisch Rusland, het Ottomaanse Rijk, het Habsburgse Rijk, Engeland en Frankrijk – begon te tanen en de Amerikanen begonnen mondiale ambities te ontwikkelen. Die ambities baseerden ze op hun Europese wortels. Uit de oude Griekse democratie, de Renaissance en de Franse Revolutie hadden ze de waarden gehaald waar staat en bestuur op gefundeerd waren: vrijheid en zelfbestuur. Daar waren ze trots op. Universiteiten verbreidden die waarden gretig. Washington werd volgebouwd met neoclassisistische gebouwen. Het Witte Huis, het Capitool en andere openbare gebouwen van de Mall symboliseren de suprematie van het Europese idee. Precies de gebouwen waarin president Trump alles door het slijk haalt waar zijn land lang voor stond.

Amerika intervenieerde voor het eerst als internationale ‘beschavingsmacht’ in de Eerste Wereldoorlog. Daarna trok het land zich op last van een onwillig Congres van het wereldtoneel terug. Pas na twintig jaar Europese instabiliteit en chaos, culminerend in de Tweede Wereldoorlog, keerden de Amerikanen terug. Ditmaal bleven ze.

Het Westen beleefde zijn bloeitijd tijdens de Koude Oorlog, als antithese van het communisme. Washington hielp het geruïneerde Europa met de economische wederopbouw (Marshallplan) en veiligheid (NAVO). Ook speelde het een sleutelrol bij de Europese eenwording. Zelfs de oorlogen in Korea en Vietnam werden gelinkt aan het Europese belang: als Amerika in Azië standhield, was er minder kans dat de Sovjets iets in Europa probeerden.

President Theodore Roosevelt zei een eeuw geleden: „Ons voornaamste nut voor de mensheid berust op het combineren van kracht met high purpose.” Na de val van de Muur in 1989 werd dit hogere doel aangepast. Het Westen had gezegevierd. Nu wilden de Amerikanen het uitbreiden: de rest van de wereld zou ook westerse waarden overnemen en democratisch worden. Europa dreef uit de Amerikaanse focus. Dat speet veel Europeanen niet. Ze deelden die universele missiedrang niet en verafschuwden de methodes die de Amerikanen in Irak of Afghanistan gebruikten.

Deze mondiale ‘beschavingsmissie’ liep stuk op China, Rusland, islamitische staat en oorlogen als in Syrië. Intussen bleef Europa naïef denken dat het, als puntje bij paaltje kwam, op Amerikaanse steun kon blijven rekenen. Ook zag het amper hoe het ‘Westen’ intussen in Amerika zelf werd uitgehold. Links Amerika vond het veelgeroemde Europese idee dat Columbus naar Amerika bracht veel te wit, imperiaal en niet-inclusief. En rechts Amerika haatte het dat de Europese waarden die het naoorlogse Amerika uitdroeg, steeds meer uitmondden in universalisme en „liberaal multilateralisme”, zoals president Obama het noemde. Die ontwikkelingen versterkten elkaar. Het is geen toeval dat, na Obama, Donald „might is right” Trump het Witte Huis veroverde.

Als Joe Biden dinsdag wint, kan het Westen proberen om op een nieuwe, meer bescheiden basis door te gaan. Wint Trump, dan is Europa op zichzelf aangewezen.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.