Opinie

Joe Biden belichaamt het progressieve heimwee

Paul Scheffer

Het moet wel heel raar lopen wil Joe Biden niet in januari worden ingehuldigd als de nieuwe president. Ook al zijn de verwachtingen getemperd, het gevoel is dat met hem enige beschaving zal terugkeren in het Witte Huis. Zijn aantrekkingskracht heeft veel te maken met het verlangen naar de dagen van Obama en Clinton, toen de wereld nog niet zo uit zijn voegen was geraakt.

Nogal wat Democraten zien de afgelopen vier jaar als een lange vergissing. Dat is te gemakkelijk. Er is al langer – denk aan de Tea Party – een sterke populistische onderstroom in Amerika. De overwinning van Trump was toeval, maar al zou hij zijn blijven steken op veertig procent van de stemmen, dan nog zou dat de groeiende onvrede hebben blootgelegd.

Alle instincten van de ultieme insider Biden zijn gericht op verzoening. Hij koestert zijn afkomst uit de lagere middenklasse en staat voor fatsoen, hoewel zijn politieke loopbaan van bijna vijftig jaar allerminst vlekkeloos was. Zo doorkruisten beschuldigingen van plagiaat en seksisme eerdere pogingen om president te worden.

Biden opereert vanuit het souterrain in zijn huis en houdt het in zijn campagne bij algemeenheden. Soms is dat moeilijk. Na de benoeming van weer een conservatieve rechter aan het Hooggerechtshof is de roep in zijn eigen partij om uitbreiding van dat Hof sterk. Door van negen naar elf leden te gaan zou de balans kunnen worden hersteld.

Biden wil er voorlopig niks van weten. Sinds 1869 bestaat het Hof uit negen rechters. Hij lijkt niet degene te willen zijn die aan zo’n lange traditie gaat morrelen. Zijn voorstel om een bovenpartijdige commissie aan het werk te zetten getuigt van een gematigd gemoed. Hij wil vooral niemand van zich vervreemden. Die open houding is een verademing na alle chaos en woede van de afgelopen jaren.

Wie nu in de greep dreigt te raken van het progressieve heimwee – ik heb het ook tegen mezelf – moet eerst het jongste boek van de Amerikaanse filosoof Michael Sandel lezen. De tirannie van verdienste is een beschouwing over het meritocratische ideaal dat van links tot rechts is omarmd. Daarin ziet hij een voorname oorzaak van de populistische revolte.

De wereld van voor Trump, van zorgeloze globalisering, bestaat niet meer

Het is geen nieuws dat de ongelijkheid in Amerika is toegenomen door het verdwijnen van de maakindustrie, de deregulering van de financiële wereld en de monopolies in de interneteconomie – veranderingen die volgens Sandel „niet het gevolg zijn van onafwendbare krachten, maar van het beleid van de gevestigde partijen en elites”.

Deze ongelijkheid wordt versterkt door het meritocratische ideaal. Op zichzelf is het goed wanneer talent en ambitie de doorslag geven. Zo nemen we afscheid van een standensamenleving waarin afkomst bepalend was. Maar, zo betoogt Sandel, de meritocratie brengt een nieuwe ongelijkheid met zich mee die even hard kan zijn als de oude ongelijkheid.

Hoog- en laagopgeleid groeien steeds verder uiteen, juist omdat die verschillen lijken voort te vloeien uit verdienste. Onderzoek laat zien dat in Amerika de vooroordelen tegenover laagopgeleiden sterker zijn dan tegenover welke andere groep, inclusief de zwarte bevolking. Mensen aan de onderkant hebben hun lot toch in eigen handen?

Lees ook: Trump kan verliezen. Maar het onbehagen blijft

Ook de Democraten zijn meegegaan in die eenzijdige nadruk op verdienste. Obama herhaalde het refrein ‘You can make it if you try’. In de loop van zijn presidentschap gebruikte hij dat zinnetje wel honderdveertig keer. Maar het beroep op zelfredzaamheid berooft mensen van de woorden om de groeiende ongelijkheid aan te klagen – ze hebben het niet gemaakt omdat ze het niet genoeg hebben geprobeerd.

De American Dream is inmiddels de meeste mensen ontglipt. Het is wel duidelijk dat de Democraten weinig oog hadden voor de lagere middenklasse, die al decennia haar inkomen ziet stilstaan. Zo verloren ze een deel van hun achterban. Denk aan de ‘deplorables’ van Hillary Clinton, waarmee ze een deel van de aanhang van Trump omschreef. Die antwoordde: „I love the poorly educated.

Zolang de ongelijkheid groeit zal het onbehagen zich verdiepen. De wereld van voor Trump – de wereld van onbekommerde globalisering – bestaat niet meer. Biden lijkt zich daarvan bewust, maar is hij niet te veel insider om een nieuwe weg in te slaan? Als rechtenstudent, die in 1942 is geboren, liet hij de jaren zestig al aan zich voorbijgaan.

En toch, Biden is vaak uit zijn politieke graf herrezen. Alle publieke en persoonlijke tegenslagen die hij heeft overwonnen tonen een karakter dat zijn broze verschijning weerspreekt. Wie weet slaagt hij erin om zichzelf opnieuw uit te vinden. Voorlopig is het grote geluk van Biden dat de verkiezingen niet om hem draaien – ze zijn een referendum over Trump.

Paul Scheffer is hoogleraar Europese studies.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.