Jesaja zwijgt niet langer als hij God gezien heeft

Herziene bijbelvertaling De succesvolle NBV wordt bijgewerkt. De belangrijkste verandering is dat God weer een Hij wordt, met een echte eerbiedshoofdletter.

Foto Reyer Boxem/Hollandse Hoogte

De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) wordt nog nieuwer. Deze ‘officiële’ bijbelvertaling van een groot aantal protestantse, katholieke en joodse gemeenschappen in Nederland en België zal in het najaar van 2021 in vernieuwde vorm verschijnen en de naam NBV21 krijgen. De NBV verscheen in 2004 en inmiddels zijn er 2 miljoen exemplaren van verkocht. Het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) in Haarlem, dat voor de vertaling verantwoordelijk is, heeft donderdag bekendgemaakt dat het drie jaar durende vernieuwingsproces voltooid is.

De belangrijkste verandering in de NBV21 zal zijn dat de ‘eerbiedshoofdletter’ overal terugkeert in voornaamwoorden (‘zijn', ‘hij’) als die verwijzen naar Jezus, God of de heilige Geest. Dat is al honderden jaren gebruikelijk, maar in 2004 waren die hoofdletters weggelaten in de overtuiging dat die gewoonte buiten bijbelteksten aan het verdwijnen was. Handhaven van verouderd taalgebruik zou ingaan tegen de ‘doeltaalgerichtheid’ van NBV. De verdwijning van dat hoofdlettergebruik bleek toch niet door te zetten, zegt Rieuwerd Buitenwerf, directeur van het NBG. De hoofdletter wordt zelfs nog steeds gebruikt in de ondertiteling van het NOS-journaal als daarin God voorbijkomt. Bij de terugkeer van ‘Hem’ speelt ook mee dat, zo schrijft het bijbelgenootschap in een persbericht, het ontbreken van eerbiedshoofdletters „verreweg het meest besproken en meest betreurde item” is onder NBV-gebruikers.

Lees ook: God is weer Hij in nieuwe Bijbelvertaling

Volgens het NBG zal de bijbeltekst – los van de vele duizenden extra hoofdletters – op ongeveer 12.000 punten worden gewijzigd. In totaal zijn twintigduizend kwesties opnieuw bekeken, waaronder enkele duizenden verbetersuggesties van lezers. De hele vertaling telt naar schatting ongeveer een miljoen woorden.

Het grootste deel van de veranderingen betreft een grotere consistentie tussen de teksten. Zo wordt Genesis 2:24, over hoe man en vrouw eigenlijk één lichaam vormen (omdat Eva uit een rib van Adam is geschapen), in de NBV op drie verschillende manieren geciteerd in het Nieuwe Testament, terwijl daar in de Griekse grondtekst weinig verschil is. Meer inhoudelijk is de verandering verderop in Genesis, waar in de oude NBV de slang het eten van de verboden vrucht aanprijst met de woorden: „dat jullie dan als goden zijn” - een correcte vertaling van het Hebreeuwse meervoud ‘elohiem’. Maar dat woord kan in het Hebreeuws evengoed ‘God’ betekenen zoals in een voetnoot wordt vermeld. In de NBV21 wordt dat omgedraaid, op veler verzoek.

Nieuwe inzichten

En zo gaat het verder, 12.000 plekken lang. ‘Huidvraat’ wordt vervangen door ‘een huidziekte die onrein maakt’. En in Jesaja 6:5 klaagt de profeet niet langer ‘Wee mij! Ik moet zwijgen’. In de NBV21 zal hij voortaan jammeren: ‘Wee mij! Ik ben verloren’. Oorzaak: een nieuw inzicht in de betekenis van het onderliggende Hebreeuwse woord. ‘Verloren zijn’ past hier ook beter in de context, volgens het NBG, omdat Jesaja weet dat hij onrein is maar toch God gezien heeft. Volgens de joodse gebruiken van die tijd mocht je als onreine op straffe des doods niet op een heilige plaats komen, laat staan God zien.

En soms wordt gewoon een vergissing verbeterd: in de NBV21 zal na zeventien jaar in Exodus 28:6 het woord ‘karmozijnrode’ worden toegevoegd, dat per ongeluk was overgeslagen in een beschrijving van de priesterschort voor Mozes’ broer Aäron.

De NBV werd in 2004 geïntroduceerd als een bijbelvertaling die niet zo archaïsch was als de NBG’51 die toen in veel protestantse kerken nog de standaard was maar ook weer niet zo vrij als de Groot Nieuwsbijbel, die in de praktijk veel gebruikt werd. Het motto was, en is, brontaalgetrouw en doeltaalgericht. Herzieningen van bijbelvertalingen komen veel voor. De beroemde Statenvertaling uit 1637 is in de negentiende eeuw uitvoerig herzien (onder meer in de Jongbloededitie van 1888) en ook die versie is recentelijk door meer orthodoxe protestantse groepen, als reactie op de NBV, verder gemoderniseerd.

Correctie (2 november 2020): Het versnummer van de besproken Jesaja-passage is verbeterd in 6:5. Per abuis was dat 6:9 genoemd.