Opinie

Einde aan de Europese rechtsorde schemert achter Pools besluit

Conflict overlevering

Commentaar

Aan slecht nieuws is er dezer dagen geen tekort, dus de bijzondere instructie van het Poolse Openbaar Ministerie om overleveringsverzoeken van Nederland liefst af te wijzen, kan menigeen zijn ontgaan. Toch staat hier niets minder dan de Europese rechtsorde op het spel, pijler van de EU, essentieel voor het vrije verkeer van goederen, diensten en personen. Fundament daarvan is het vertrouwen in elkaars rechtsstelsel, mede gestut door gelijke toepassing van Europees recht en waarborg voor welvaart, veiligheid en rechtszekerheid.

Op het eerste gezicht lijkt de Poolse maatregel vooral een jij-bak, een tegenzet in een al langer lopend steekspel over de steeds moeizamere juridische samenwerking. Een gevolg van directe ingrepen van de PiS-regering in de samenstelling van de Poolse rechtspraak, die niet aan Europese maatstaven voldoet. Onlangs werd door de omstreden Poolse tuchtkamer van de Hoge Raad een rechter van haar immuniteit ontheven, geschorst en gekort op haar salaris. Eerder werd een rechter intern bestraft omdat hij het waagde een prejudiciële vraag te stellen aan het EU Hof in Luxemburg. Dat is overal binnen de EU toegestaan, ja, zelfs verplicht om gelijke interpretatie van EU regels te kunnen garanderen. Het Hof in Luxemburg oordeelde in april dat Warschau deze tuchtkamer onmiddellijk moet sluiten omdat het een ongeoorloofde inmenging is van de uitvoerende macht in de onafhankelijke rechtspraak. Een oordeel dat werd genegeerd.

Nederland lijkt nu voor Warschau de gebeten hond omdat de internationale rechtshulpkamer van de rechtbank Amsterdam bij het EU Hof in juli de „structurele en fundamentele gebreken” van de Poolse rechtspraak in een spoedprocedure aan de orde stelde. Daardoor zou het voor Nederland niet langer verantwoord zijn om nog langer Poolse verdachten in het algemeen terug te sturen. Jaarlijks zijn dat er zo’n 280.

De Poolse instructie om met dezelfde bril ook naar Nederland te kijken, is een klassieke represaille. Het EU Hof zal binnenkort de vraag van de Amsterdamse rechter beantwoorden. Als het antwoord bevestigend is dan staat het alle rechters binnen de EU vrij om overlevering naar Polen te weigeren. Eigenlijk kunnen ze dan niet anders meer.

Lees ook: De Poolse rechtsstaat is ook onze rechtsstaat

Nu hoeft niet álle juridische samenwerking te worden bepaald door de mate waarin men elkaars strafrechtspleging nog vertrouwt. Maar het wordt wel ingewikkeld om handelsconflicten, over levering, betaling, krediet, kwaliteit etc. daar helemaal los van te zien. Ook daar vormt EU-recht immers een belangrijk deel van het juridisch kader. Als deze escalatie doorzet zijn de gevolgen moeilijk te overzien. De kortste samenvatting gaf Raad van State-vicevoorzitter Piet Hein Donner in NRC in 2018: „We moeten zeker zijn van elkaars rechtsstaat. Als dat niet meer werkt, dan zakt de hele zaak potentieel in elkaar.”

Om dat te voorkomen moeten Commissie en Raad aan de bak. Wat te doen met lidstaat Polen? Hoe is de ondermijning van de Europese rechtsorde te voorkomen. Hoe valt het vertrouwen in elkaars rechtsorde te herstellen. Niemand wil dat Poolse verdachten naar Nederland vluchten en Nederlandse naar Polen om te profiteren van de overleveringsproblemen. Nederland kan zich bezinnen op een antwoord op de Poolse kritiek. Kan de onafhankelijkheid van onze rechtspraak beter worden geborgd dan nu? Waarom bestaat er in Nederland geen Constitutioneel Hof en vrijwel overal elders wel?

Correctie (29 oktober 2020): In een eerdere versie van dit artikel werd gesproken over de Poolse tuchtkamer van het Hooggerechtshof, dat moest de Hoge Raad zijn. Hierboven is dat aangepast.