Lelylijn is ‘goed voor het hele land’, zegt het noorden

Openbaar vervoer Komt de snellere treinverbinding tussen de Randstad en het noorden er? Noordelijke bestuurders willen wel, maar pleiten vooral voor eigen provincie. „In de Randstad is de huizenmarkt overspannen, wij hebben te maken met vergrijzing en krimp.”

Reizigers tussen Zwolle en Meppel moesten afgelopen zaterdag door een treinstoring met bussen verder reizen. Als er op dat traject een trein uitvalt, ligt al het treinverkeer tussen Noord-Nederland en de rest van het land plat.
Reizigers tussen Zwolle en Meppel moesten afgelopen zaterdag door een treinstoring met bussen verder reizen. Als er op dat traject een trein uitvalt, ligt al het treinverkeer tussen Noord-Nederland en de rest van het land plat. Foto Persbureau Meter/Hollandse Hoogte

Het eerste stippellijntje tussen Lelystad en Groningen werd al in 1947 getekend. Het werd de Zuiderzeelijn genoemd, en moest Noord-Nederland per spoor beter verbinden met de rest van het land. Maar boeren zouden „niet reislustig” zijn, aldus de NS toen. De jaren daarna volgden tientallen rapporten. Maar de trein rijdt 73 jaar later nog steeds niet. Nu is er een nieuwe studie die nieuwe hoop geeft over een treinbinding via hetzelfde stippellijntje als in 1947, onder een nieuwe naam: de Lelylijn.

Snel met de trein naar de Randstad, het zit er voor noorderlingen nog steeds niet in. Een enkele reis Groningen-Schiphol duurt twee uur en tien minuten, zeker tien minuten langer dan met de auto. De afgelopen jaren kwamen verschillende plannen voorbij om die reistijd te verkorten: de Zuiderzeelijn met traditionele treinen, een magneetzweefbaan en de superbus van voormalig astronaut Wubbo Ockels. Geen van de plannen slaagden, door onwil van Den Haag, botsende belangen in het noorden en de vorige economische crisis die alle grote investeringsplannen in de ijskast zette.

Deze zomer is de Lelylijn weer tevoorschijn gehaald. De verbinding is haalbaar, blijkt uit een onderzoek van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en de drie noordelijke provincies. Kosten: tussen de 3 en 6 miljard euro, onder meer afhankelijk van tracé en soort treinen dat erop rijdt. De reistijd wordt verkort tot anderhalf uur. Het perfecte plan voor het investeringsfonds van ministers Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) en Wopke Hoekstra (Financiën, CDA), zeggen bestuurders in Noord-Nederland. Ze vestigen hun hoop op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dat begin november plannen aandraagt voor dit fonds.

Trein door de flessenhals

De trein naar het noorden rijdt nu via Zwolle. Maar tussen Zwolle en Meppel komen de reizigers in een flessenhals terecht. Valt de trein daar uit, dan ligt al het treinverkeer tussen Noord-Nederland en de rest van het land plat.

Lees ook: Droom noorden ten einde door ‘saaie rekenmeesters’

Gemiddeld was er vorig jaar negen uur per week een ‘verstoring’ tussen Zwolle en Groningen, aldus het onderzoek. Een zwakke plek dus. „Noord-Nederland behelst een kwart van het landoppervlak”, zegt gedeputeerde van de provincie Drenthe Cees Bijl (Verkeer en Vervoer, PvdA), „maar qua treinvoorziening is er wel ruimte voor enige verbetering, zeg ik als understatement.”

De laatste lobby voor een Zuiderzeelijn strandde. In 2007 besloot het kabinet definitief een streep door de plannen te zetten. De miljardeninvestering zou volgens het kabinet nauwelijks een bijdrage leveren aan de versterking van de economische structuur in het noorden. Ter compensatie kreeg Noord-Nederland de gereserveerde 2 miljard euro voor andere infrastructuurprojecten.

Achteraf, zegt Ton Schroor, directeur van VNO-NCW Noord, waren de plannen te ambitieus. „Het ging van een simpele spoorbaan, naar een magneetzweeftrein waarvan de kosten zo hoog waren dat je enthousiaste mensen verliest.” Maar dat was niet het enige wat een nieuwe spoorverbinding opbrak. „Het noorden zelf was te verdeeld”, zegt Schroor. „De discussie ging al over welk station er wel of niet moest komen, terwijl het niet eens duidelijk was of het spoor zou komen.”

De witte vlek

Eén van de voorstanders van de nieuwe Lelylijnlobby komt niet uit Friesland of Groningen, maar uit de gemeente Noordoostpolder, „een grote witte vlek qua treininfrastructuur”, zegt gemeenteraadslid Wim van Wegen (D66). „We hebben ons altijd al afgevraagd waarom hier geen spoorlijn loopt.” Twee jaar geleden stemde een grote meerderheid van het landelijke D66-partijcongres in met zijn motie om Noord-Nederland beter met openbaar vervoer te ontsluiten. „Daarmee kregen we het na tien jaar weer op de landelijke agenda.”

VNO-NCW ondersteunde de lobby, evenals bekende ondernemers uit het noorden. Het hielp, merkte de Groningse gedeputeerde Fleur Gräper (D66): „Twee jaar geleden zeiden ze in Den Haag nog dat de discussie over de Zuiderzeelijn passé was. Jullie hebben 2 miljard compensatiegelden gehad, het is klaar.”

Samen met andere noordelijke bestuurders pleit ze al jaren voor een spoorversnelling van dertig minuten tussen het noorden en de Randstad. In het onderzoek blijkt dat haalbaar: ofwel via de Lelylijn, ofwel via bestaand spoor met treinen die sneller rijden. Beide opties zijn ongeveer even duur, maar een versnelling van het huidig tracé leidt tot maandenlange werkzaamheden waarbij de trein op gedeeltes van het traject niet kan rijden. Bovendien zette het onderzoek definitief een streep door een snelle busverbinding.

De versnelling naar het noorden is nodig, aldus Gräper. „Een jaar na mijn geboorte in 1974 reed de trein een minuut sneller dan nu”, zegt ze. „De ontwikkeling van het traject heeft stil gestaan.” Ook haar collega-gedeputeerde in Friesland, Avine Fokkens (VVD), ziet het belang van de Lelylijn. „De leefbaarheid staat onder druk in Noord-Nederland en in de Randstad”, zegt ze. „De Randstad heeft een overspannen huizenmarkt en dichtslibbende wegen, terwijl wij te maken hebben met vergrijzing en krimp.”

Nieuwe woonwijken mogelijk

Door de Lelylijn zijn er mogelijkheden om nieuwe woonwijken bij Emmeloord, Drachten en Groningen te bouwen. Heerenveen, officieel een dorp met net geen 30.000 bewoners, zou kunnen groeien naar een plaats met 90.000 inwoners, blijkt uit het onderzoek. Ook komt er nieuwe industrie en bedrijvigheid en is het woon-werkverkeer tussen Noord-Nederland en de Randstad aantrekkelijker. Door corona lijkt thuiswerken meer de norm te worden en hoeven mensen niet meer dagelijks naar kantoor, dan wordt verder weg wonen ook een optie.

Volgens Schroor van de werkgeversorganisatie is de Lelylijn belangrijk voor heel Nederland. „In de Randstad heerst het sentiment van ‘we redden onszelf wel’”, zegt hij. „Dat is kortzichtig, want de Lelylijn zorgt er alleen al voor dat de druk op de woningmarkt in de Randstad afneemt. Als de Randstad zichzelf een plezier wil doen, leggen ze de Lelylijn aan.”

Burgemeester Koen Schuiling (VVD) van Groningen gaat een stap verder en ziet de Lelylijn niet alleen als stippellijn op de kaart van Nederland, maar op die van Europa. „De Lelylijn is niet zomaar een treintje van Amsterdam naar Leeuwarden en Groningen, maar is een feestje van nationaal en Noord-Europees belang.”

„De komende tien jaar komen er windparken voor de kust en een waterstofeconomie die gepaard gaat met onderzoek, onderwijs en een internationale arbeidsmarkt van hoog- en laaggeschoolden in Noordwest-Europa. Daarvoor is de Lelylijn de ruggengraat, die doorgetrokken kan worden naar Hamburg en Scandinavië.”

Het investeringsfonds van ministers Wiebes en Hoekstra leent zich perfect voor de financiering van de Lelylijn, zeggen de noordelijke bestuurders. „We moeten af van de Nederlandse kruidenierspolitiek waarbij iedereen een beetje krijgt”, zegt Schuiling. „De Lelylijn voldoet aan alle eisen van het investeringsfonds”, vult Schroor aan. „Laat het investeringsfonds geen strooihagel zijn waarmee iedereen een klein succesje wordt gegund, maar maak een daadkrachtige keuze en neem Noord-Nederland serieus. Daarin heeft Den Haag de afgelopen jaren niet uitgeblonken.”

En de Nedersaksenlijn dan?

Maar niet alle bestuurders in het noorden staan te springen om de Lelylijn. De Drentse gedeputeerde Bijl wil graag dat de Lelylijn verder onderzocht wordt, maar vreest dat „ de aandacht voor de Nedersaksenlijn wegtrekt”. Dat is de door hem gewenste spoorverbinding tussen Veendam en Emmen, zodat er een rechtstreekse verbinding ontstaat tussen Groningen en Almelo.

Lees ook:Groen herstel? Nederland heeft weinig haast

En de Friese gedeputeerde Fokkens zegt: „Ik kijk wat goed is voor Fryslân, daarvoor ben ik ingehuurd. Het kan niet zo zijn dat de Lelylijn Leeuwarden niet als eindstation heeft.” Ook gedeputeerde Jan de Reus (VVD) van Flevoland stelt zijn eisen al voordat een besluit over de komst van de Lelylijn genomen is: „Versnelling naar het noorden juichen wij toe, maar het is niet acceptabel voor onze provincie als de snelle trein niet in Lelystad stopt.”

„Spreek je tien mensen, dan heb je vijftien verschillende meningen”, zegt Gräper over de verdeeldheid in het noorden. Fokkens is zich er bewust van: „We hebben in het noorden de neiging om in ons eigen kokertje te blijven hangen, terwijl de vier provincies met één verhaal naar Den Haag moeten”, zegt ze. „Dat doen we nu onvoldoende. Uiteindelijk is ons gezamenlijke doel dat het spoor naar het noorden versneld wordt, linksom of rechtsom.”

Burgemeester Schuiling is nog wat stelliger, volgens hem moet er gestopt worden met „geneuzel” over provinciegrenzen. „Die zijn niet van belang, dit gebied is economisch, maatschappelijk en sociaal helemaal met elkaar verweven. Het gaat erom dat de Lelylijn de toekomstige verbinding naar Duitsland en Scandinavië mogelijk maakt.”

Ook initiatiefnemer Wim van Wegen waarschuwt de provinciebestuurders: „Toen we twee jaar geleden voor de eerste keer in Den Haag kwamen met onze lobby, gaven ze ons een kop koffie en zeiden ze: ‘kom maar weer terug als de neuzen in het noorden dezelfde kant op staan’”, zegt het raadslid. „Er ligt nu een unieke kans, maar daarvoor is wel draagvlak op bestuurlijk niveau vereist.”

Correctie (27-10-2020): In een eerdere versie van dit artikel stond dat het landelijke partijcongres van D66 unaniem instemde met de motie van Wim van Wegen om Noord-Nederland beter met openbaar vervoer te ontsluiten. Het stemde niet unaniem in met de motie, maar met een grote meerderheid. Dat is hierboven aangepast.