Kabinet wikt en wacht, maar nieuwe lockdown ligt op tafel

Analyse Komt er een echte lockdown? De druk op de overheid neemt toe om zwaardere middelen in te zetten. Maar het kabinet gunt zichzelf nog een paar dagen bedenktijd.

Tassen met afhaal- en bezorgmaaltijden op de bar in restaurant No Rules in Amsterdam, dat gesloten is vanwege de coronamaatregelen.
Tassen met afhaal- en bezorgmaaltijden op de bar in restaurant No Rules in Amsterdam, dat gesloten is vanwege de coronamaatregelen. Foto Remko de Waal/ANP

De komende dagen worden cruciaal voor de vraag of Nederland van een gedeeltelijke in een nog zwaardere lockdown belandt. Het kabinet wil de ontwikkelingen in de coronacijfers nog een paar dagen afwachten. Komt de gehoopte afvlakking in het aantal positieve tests, dan kan Nederland voorlopig met de gedeeltelijke lockdown door, is de verwachting.

Verslechteren de cijfers verder, dan is harder ingrijpen onvermijdelijk. Dat gebeurt dan mogelijk later deze week al, zeggen bronnen rond het kabinet. De cijfers van maandag gaven nog geen indicatie. Met opnieuw ruim 10.000 gemelde besmettingen was er geen forse stijging, maar ook geen daling zichtbaar.

Omdat het kabinet nog geen nieuwe maatregelen neemt, is er dinsdag geen traditionele persconferentie. Wel is er een informeler ‘persmomentje’ op het ministerie van Justitie en Veiligheid. Daarin zullen Rutte en De Jonge uitleggen dat het nog nèt te vroeg is om te bepalen of de gedeeltelijke lockdown werkt. Het kabinet wil zichzelf wat „extra rust gunnen om te kijken welke kant we op moeten”, zegt een betrokkene. De Jonge zelf zei maandag in de Eerste Kamer dat hij „met grote zorg” naar het aantal besmettingen kijkt en dinsdag zal toelichten „voor welk besluit we staan en hoe we de huidige situatie wegen”.

Kritiek zwelt aan

De effecten van de gedeeltelijke lockdown, die op 13 oktober onder meer alle horeca verplicht deed sluiten en een streep zette door alle amateursportwedstrijden, is nog niet zichtbaar in het aantal besmettingen en ziekenhuisopnames. Dat duurt meestal twee tot drie weken. Anderzijds neemt de druk op de nu al overvolle ziekenhuizen met de dag toe.

Critici, zoals die van het Red Team, een groep deskundigen die het kabinet onafhankelijk van het Outbreak Management Team adviseert, vinden daarom dat het kabinet uit voorzorg zo snel mogelijk een kortdurende lockdown moet instellen.

Daar kiest het kabinet nog niet voor. Op het Catshuis, waar de top van het kabinet zondag met experts de balans opmaakte, was volgens bronnen „heel licht optimisme” over een mogelijke afvlakking van de besmettingscijfers. Vorige week was de stijging van het aantal positieve tests ruim 20 procent, terwijl het de weken daarvoor op ruim 50 procent lag. Zet die trend door, dan zou deze week een stabilisatie of lichte daling van het aantal positieve tests zichtbaar kunnen worden.

Nieuwe lockdown

Het kabinet ziet ook het aantal verplaatsingen van mensen afnemen, zei premier Rutte vrijdag. Uit een analyse van NRC bleek maandag dat Nederlanders inderdaad weer minder vaak naar kantoor reizen of de auto of trein pakken voor andere uitstapjes. Maar de effecten op de mobiliteit zijn nog veel minder dan die van de lockdown dit voorjaar.

De vraag is of het allemaal genoeg is om het reproductiegetal onder de 1 te krijgen, het doel van de maatregelen. Duikt dat weer onder de 1, dan steekt elke zieke persoon minder dan één andere persoon aan en krimpt de epidemie. De laatste betrouwbare schatting van de R is van 4 oktober, toen lag die op 1,2.

Lees ook: Gedeeltelijke lockdown heeft beperkter effect op verplaatsingen

Mochten de cijfers verder verslechteren, dan lijkt een nieuwe lockdown het enige alternatief voor het kabinet. Op de onlangs gepresenteerde ‘routekaart coronamaatregelen’ staat welke opties het kabinet nog heeft om de gedeeltelijke lockdown te verzwaren. Het kabinet zou opnieuw locaties als de sportscholen, musea, theaters en pretparken volledig kunnen sluiten, zoals tijdens de ‘intelligente lockdown’ dit voorjaar gebeurde. Ook was de dringende oproep aan burgers toen: blijf thuis en maak alleen noodzakelijke reizen met het openbaar vervoer. Winkels mochten wel open blijven, maar gingen soms vrijwillig dicht.

Het sluiten van winkels staat overigens niet op de routekaart. Maar de lijst lockdownmaatregelen uit de routekaart is niet heilig: het kabinet hoeft niet alle maatregelen in één keer te nemen en kan altijd ook andere maatregelen nemen, zoals het instellen van een avondklok. Voor komende week houdt het kabinet „alle opties open”, zegt een betrokkene, maar een concreet nieuw pakket ligt er nog niet. „We zitten nog niet in de lijstjesfase.” Dinsdag vergadert het crisisteam van het kabinet weer verder.

Scholen nog niet dicht

In het voorjaar gingen onder grote maatschappelijke druk ook de scholen dicht, hoewel het kabinet en het Outbreak Management Team dat voor de virusbestrijding niet nodig vonden. Het opnieuw sluiten van de scholen, zeker de basisscholen, lijkt voor het kabinet voorlopig alleen een optie in een uiterst noodscenario. Vooral vanwege de grote maatschappelijke gevolgen. Kwetsbare kinderen hadden dit voorjaar te lijden onder de schoolsluiting en voor veel thuiswerkende ouders zijn dichte scholen een enorme belasting. Voor een nieuwe rigoureuze sluiting lijkt daarom dit keer juist draagvlak te ontbreken.

Tegelijkertijd zijn er wel zorgen over de veiligheid, met name bij docenten, over de stijging van het aantal infecties onder middelbare scholieren. De hoop bij het kabinet is dat het dringende advies mondkapjes te dragen het aantal besmettingen op scholen kan beteugelen. Mocht er meer nodig zijn, dan zou opnieuw het lesgeven aan halve klassen aan de orde kunnen komen, zoals vlak na het versoepelen van de eerste lockdown ook gebeurde.

Lees ook: Totale lockdown: waarom doen we dat eigenlijk niet?

Nieuwe landelijke maatregelen voor de verpleeghuizen, die weer besmettingshaarden zijn, komen er zeer waarschijnlijk niet. Het landelijke bezoekverbod van de eerste lockdown was veel te ingrijpend, vond de sector en politiek achteraf. Daarom is het nu aan verpleeghuizen zelf om maatregelen te nemen als dat nodig is en bijvoorbeeld bezoek weer tijdelijk te beperken. Vanuit het ministerie van Volksgezondheid is wel de opdracht gegeven om het contact met familieleden juist mogelijk te houden.

Zo krijgt het kabinet van zichzelf en de samenleving minder ruimte dan dit voorjaar, aangezien lessen zijn getrokken over de maatschappelijke schade van de eerste lockdown. Bovendien: van de tot nu toe genomen maatregelen is minder snel en duidelijk zichtbaar of ze ook echt werken. Het maakt het wikken en wegen van de komende dagen alleen maar moeilijker.

Met medewerking van Lamyae Aharouay.