Een spion boven de poolcirkel

Zap Al snel krijg je het idee dat deze ‘In Europa’-documentaire over het doodkalme Kirkenes geruisloos zal overgaan in een bloedige spionagethriller.
Frode Berg (links) vertelt zijn vriend Svein Ryeng over zijn werk als spion in 'In Europa. De geschiedenis op heterdaad betrapt'.
Frode Berg (links) vertelt zijn vriend Svein Ryeng over zijn werk als spion in 'In Europa. De geschiedenis op heterdaad betrapt'. Beeld VPRO

Het motorreisprogramma van acteur Waldemar Torenstra héét niet alleen Ondersteboven van Afrika, de motoren van de makers gaan ook regelmatig ondersteboven in Afrika. Vorige week beet de acteur zelf hard in het Zuid-Afrikaanse stof, zondag schoof een van zijn twee compagnons onderuit in Namibië. Zo wordt het nog een hele rit naar Caïro.

De mannen rijden de geschiedenis niet voorbij. Zondag was er aandacht voor de massamoord op de Herero door de Duitsers begin vorige eeuw. Torenstra wordt meegenomen naar een monument voor de Namibische genocide, waarbij tachtigduizend mensen werden vermoord. „Soms moet je je hoed afdoen”, zegt zijn gastheer – de Nederlander grist snel de zonnebril van zijn voorhoofd.

De motor van Torenstra is volgepakt met goede bedoelingen, maar hij botst op de beperkingen van zijn eigen blik. Dat blijkt vooral als hij – wegens de val van een van zijn reisgenoten – op zoek gaat naar een bushdoctor. Als hij die gevonden heeft en deze om een kleine financiële bijdrage vraagt in ruil voor zijn verhaal, trekt Torenstra een eerlijke, maar wrange conclusie: „We zoeken misschien wel naar de schoonheid en kracht van iets wat al verloren is. Wat we vinden zal hoe dan ook iets museaals zijn.”

Zoals BNNVARA Waldemar Torenstra gebruikt als lokkertje om kijkers mee te krijgen naar Afrika, zo heeft de VPRO verteller Geert Mak op het affiche staan van de door Roel van Broekhoven en Stefanie de Brouwer geregisseerde reeks In Europa. De geschiedenis op heterdaad betrapt. Daarvan was zondag een van de mooiste afleveringen te zien.

We moesten ervoor naar boven de poolcirkel, naar het Noorse stadje Kirkenes, dat trots is op de goede betrekkingen met de Russen aan de andere kant van de grens. Symbool van het prettig nabuurschap is een worsteltoernooi waarin de Noren het opnemen tegen hun buren uit Moermansk in ‘de vriendschapsbunker’ – ooit gebouwd als verdediging tegen het Russische atoomgevaar.

De idylle kreeg wel een tikkie toen de gemoedelijke grenswachter Frode Berg een paar jaar geleden werd gearresteerd in Moskou, op beschuldiging van spionage. Stap voor stap krijgen we te zien wat zich onder de oppervlakte van de poolsamenleving beweegt. Kirkenes is militair-geografisch zo interessant dat elke bewoner de inlichtingendienst weleens op de stoep heeft gehad. Iedereen zegt nee, zegt iedereen.

Er komen zeer spionnig ogende oud-spionnen voor de camera en al snel krijg je het idee dat deze documentaire over het doodkalme Kirkenes geruisloos zal overgaan in een bloedige spionagethriller.

Dan keert Frode Berg (die wel degelijk een spion was, een lieve spion, maar toch een spion) terug naar huis. De camera van In Europa is erbij als hij met zijn vriend Svein Ryeng gaat ijsvissen op een diepgevroren januari-ochtend. Het wordt een zeer Noors gesprek. Svein vraagt, Frode bromt. Svein beweegt zijn hengel boven het gat in het ijs, maar de vissen bijten niet. Frode ook niet. Pas na een tijd zegt hij iets over stress en legt hij uit dat hij zeker wist dat de enveloppen die hij in Moskou afleverde niets met spionage te maken hadden. Een spion sturen ze nooit tweemaal naar dezelfde plek, dat zou meteen ontdekt worden. „Die Russen zijn niet gek.”

Opgelucht wenden de twee mannen – het ijs heeft zich vastgezet in de baard van Svein – hun conversatie naar de bittere kou. „Een sauna zou nu wel lekker zijn”, zegt Frode. „Hadden ze die daar niet?” vraagt Svein zijn vriend. „Nee”, antwoordt Frode. „Die hadden ze daar niet.” De vis bleef onder het ijs.

Correctie: in een eerdere versie stond dat ‘Ondersteboven van Afrika’ van AvroTros is. Dat moet BNNVARA zijn.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.