Vrijwilligers doorzoeken de puinhopen in Mosul op zoek naar menselijke lichamen na de herovering op IS in 2018.

Foto Ivor Prickett/The New York Times

Interview

‘Bommen raken de hele samenleving’

Roos Boer Onderzoeker Pax

Bombardementen zoals die door de internationale coalitie op steden in IS-gebied zijn, ook op langere termijn, veel schadelijker dan gewoonlijk wordt beseft. „Een ‘precisiebom’ kan toch het verkeerde huis raken.”

Tachtig procent van de Syrische stad Raqqa is verwoest na luchtaanvallen van de anti-IS-coalitie. Het duurt nog zeker negen jaar om niet ontplofte bommen en puin uit de Iraakse stad Mosul op te ruimen. En dat er in de Iraakse stad Hawija zeker zeventig burgerdoden vielen na een Nederlandse luchtaanval op een bommenfabriek in 2015, is bekend. Veel minder aandacht gaat uit naar de gevolgen die nog steeds merkbaar zijn: weggevaagde woonwijken, scholen en winkels die nog altijd niet zijn opgebouwd. Wegen, elektriciteitsnetwerken en riolen die beschadigd achterbleven.

Ook indirect zijn de gevolgen groot: zeker tweeduizend mensen in Hawija hebben psychische klachten. Kinderen zijn bang als ze vliegtuigen horen. Families die hun huis zagen instorten, kunnen nog altijd niet terugkeren. Honderden mensen verloren hun inkomsten – bijvoorbeeld omdat de winkels of fabrieken waar ze werkten werden weggeblazen.

De gevolgen van bombardementen in stedelijk gebied zijn jaren na dato nog voelbaar. Dit laten vredesorganisatie Pax en Airwars, een organisatie die de gevolgen van luchtaanvallen in kaart brengt, zien in een rapport dat deze maandag verscheen. Roos Boer, programmaleider humanitaire ontwapening bij Pax, coördineerde het onderzoek.

U zegt in dit onderzoek eigenlijk: als je bombardeert in stedelijk gebied, vallen er slachtoffers. Dat is logisch. Wat is er nieuw aan dit onderzoek?

„Het nieuwste voor mij was hoe lang de gevolgen voortduren en hoe ingrijpend die zijn. Voor burgerslachtoffers in oorlogen is al weinig aandacht, maar voor de indirecte schade al helemaal. Als explosieve wapens worden ingezet in steden, is de kans groot dat er burgers worden geraakt, maar ook huizen, waterleidingen, scholen, moskeeën, ziekenhuizen. Zo'n maatschappij wordt volledig ontwricht.

„Wij hebben drie steden in Irak en Syrië onderzocht: Raqqa, Mosul en Hawija. Maar helaas zijn de effecten niet specifiek voor die steden. Het is een wijdverspreid probleem. Je ziet bijvoorbeeld ook in Nagorno-Karabach hoe groot de destructie is doordat wapens die zijn ontworpen voor niet-stedelijke gebieden worden ingezet in dorpen en steden. Voor die effecten is te weinig aandacht.”

Volgens de internationale coalitie die in Irak en Syrië bombardeerde, is nooit eerder zo precies oorlog gevoerd. Volgens uw rapport is precisie echter niet bepalend voor het aantal burgerdoden. Wat is dat wel?

„Een precisiebom zegt niets meer dan dat je goed kunt bepalen waar die bom landt. Maar het kan nog steeds het verkeerde huis zijn dat je aanvalt. De explosie kan zo groot zijn dat er andere dingen in de omgeving van het militaire doel worden geraakt. Eén bom van 250 kilogram, door de coalitie veel gebruikt in Irak en Syrië, heeft een dodelijk en vernietigend bereik van meer dan tweehonderd meter. Dan is zo’n bom wel precies, maar heeft het effect over een groot gebied.

Ik vind zo’n uitspraak over precisie schrijnend, als je de verwoesting ziet die de bommen veroorzaken.

„Precisieaanvallen worden soms gepropageerd als dé oplossing, maar het is niet de enige factor om burgerslachtoffers te voorkomen. Bepalend is de relatie tussen het gebied dat een wapen bestrijkt en of daar burgers zijn. Het is simpele statistiek. Uit onderzoek blijkt dat als explosieve wapens in dichtbevolkte gebieden worden ingezet, negen van de tien slachtoffers burgers zijn.”

Maar het is oorlog, wat moet je dan?

„Bij een oorlog zullen altijd burgerslachtoffers vallen. Maar zo min mogelijk burgerslachtoffers maken is zowel een morele opdracht als een militair-strategisch doel. De Nederlandse regering heeft de bescherming van burgers hoog in het vaandel – als moreel juist, maar ook omdat ze begrijpt dat dat op de lange termijn het succes van de missie vergroot. Uit onderzoek van de Universiteit Utrecht blijkt dat inwoners van Raqqa de anti-IS-coalitie nog als behulpzaam zagen toen de bombardementen net begonnen. Tot de luchtaanvallen toenamen en dus ook het aantal burgerslachtoffers. Daarna werd de coalitie een bedreiging.”

U zegt in het rapport dat de aanvallende partij ook zorg moet dragen voor de slachtoffers. Hoe ver gaat die verantwoordelijkheid?

„Die verantwoordelijkheid ligt wat mij betreft in eerste instantie bij het voorkómen van dat leed. In Hawija had de coalitie het risico in de nabijheid van burgers niet moeten willen nemen. Ik hoop dat Nederland daarvan heeft geleerd.

„Voor dit onderzoek interviewden we ook de burgemeester van Hawija. Die verwoordde de opeenstapeling van leed treffend. Mensen hebben hulpeloos moeten toezien hoe familieleden onder het puin zijn bedolven, zei hij. Daar bovenop komt het verlies van hun huizen, bezittingen en inkomsten. Veel inwoners zijn nog steeds niet teruggekeerd, omdat de buurt nog altijd grotendeels in puin ligt. Het is positief dat minister Bijleveld (Defensie, CDA) heeft toegezegd de gemeenschap te willen steunen bij de wederopbouw, omdat het broodnodig is.”

Wat wilt u met dit rapport bereiken?

„We hopen op een internationale verklaring om het gebruik van explosieve wapens met een groot bereik te vermijden in stedelijk gebied. Daarover wordt nu ook internationaal onderhandeld. Ook willen wij dat de indirecte en de langetermijngevolgen van de inzet van deze wapens wordt meegewogen in de afweging óf ze worden ingezet. Daarnaast pleiten we voor het verzamelen van betere data over de gevolgen van explosieve wapens en het vergroten van de publieke transparantie hierover. Als je niet onderzoekt wat de gevolgen voor burgers zijn, kun je ook geen afweging maken over de proportionaliteit.”

Organisaties als IS gebruiken bewust burgers als menselijk schild.

„Je kunt niet de laagste gemene deler de standaard van oorlogsvoering laten bepalen. We hebben het ook gezien bij verdragen over clustermunitie: niet-statelijke spelers houden zich daar niet meteen aan, maar uiteindelijk zet het toch een wereldwijde standaard.”

Lees ookHoe Raqqa veranderde van hoofdstad in spookstad